Een uniek scheepsboek dankzij een ijverige stadssecretaris van Hindeloopen

Wie bemanden de Hindelooper schepen die begin achttiende eeuw uitvoeren naar Noorwegen en wat lag er in het ruim? Het Hempenius Scheepsboek leidt naar antwoorden en gaat zondag online.

Jan Ybema

Geplaatst: 16 maart 2019 om 16:00

Smakschepen, een kopergravure van Martin Engelbrecht. Foto: collectie Fries Scheepvaartmuseum  
0%

Het is voor zover bekend het enige in zijn soort, in ieder geval in Fryslân: het scheepsboek van Johannes Hempenius, stadssecretaris van Hindeloopen. In het boek is van uitvarende schepen vastgelegd wie de bemanning, de schipper en de reders waren en waar het schip naartoe voer. Het beslaat de jaren 1715 tot 1718, toen Hindeloopen een florerend handelsstadje was.

Nauwkeurige transcriptie

,,In unike histoaryske boarne”, zegt Jan de Vries, liefhebber en onderzoeker van de maritieme geschiedenis van de Friese Zuidwesthoek. Samen met onderzoeker Peter van der Meer van de Fryske Akademy en leden van de Wurkgroep Maritime Skiednis werkte hij aan een nauwkeurige transcriptie van het volledige scheepsboek, dat in Tresoar wordt bewaard en bestaat uit 143 akten.

Het gaat om kopieën van zogenoemde monsterrollen en rederscedullen. ,,In skips- of ‘monsterrol’ wie in soarte fan paspoart. Skippers moasten op see en yn it bûtenlân harren herkomst oantoane kinne”, legt De Vries uit.

Mooglik waard dat wol mear dien en is tafallich allinnich dit skipsboek bewarre bleaun

De rederscedullen waren in feite aandeelhoudersregisters. ,,In reder wie in ynvestearder dy’t in bepaald oandiel, in part, yn in rederij hie, ofwol yn in skip.” Hempenius hield dat bij in de cedullen. ,,Skippers hiene in part yn har eigen skip, mar faak namen sy ek parten yn de skippen fan kollega’s. Sa diene sy oan risikosprieding”, vertelt De Vries.

Eigenlijk een raadsel

Waarom de Hindelooper stadssecretaris kopieën van de rollen en cedullen bewaarde en waarom juist in de jaren 1715 tot 1718, dat is eigenlijk nog een raadsel. ,,Mooglik waard dat wol mear dien en is tafallich allinnich dit skipsboek bewarre bleaun, mar ik tink sels dat der in reden foar is dat Hempenius dit krekt doe byholden hat, al witte wy noch net wêrom.”

In die jaren werd de Grote Noordse Oorlog uitgevochten, waardoor het scheepvaartverkeer naar de Oostzee langs de Sont grotendeels opdroogde. ,,De Hylper skippen farden hast allegear nei Noarwegen. Miskien om’t de Sont net tagonklik wie, mar dat witte wy ek noch net seker.”

Brandewijn en aardewerk

Van de meeste schepen is in het scheepsboek niet gespecificeerd wat er in het ruim lag, tenzij er een zogenoemde schotskoopman meevoer - een handelaar die waren meebracht om op de plaats van bestemming zelf uit te venten. Zo bracht de Hindelooper Euke Dierts onder meer brandewijn, Franse wijn, hop, tabak en pijpen, aardewerk, mattenwerk, rozijnen en vijgen aan boord.

Uit de documenten is ook de godsdienst van de reders te herleiden, vertelt De Vries. ,,Sy moasten in eed ôflizze dat sy earlik hannelje soene. Grifformearden swarden op ’e Bibel, mar Mennisten swarre net. Sy ‘verklaren met ware woorden’, stiet der dan. Dat binne aardige details.”

Inzicht

De Vries is vooral enthousiast over het scheepsboek omdat het inzicht geeft in de maritieme economie van de Friese Zuidwesthoek in die tijd en de sterke oriëntatie op Amsterdam. ,,Guon reders yn it skipsboek stiene mei ien foet yn Hylpen en mei ien foet yn Amsterdam. Dêr hiene sy bygelyks in grut bedriuw, mar se hiene ek besit yn Hylpen of de Súdwesthoeke, of se hiene dêr har famyljeroots.” Hij hoopt dat de transcriptie gaat bijdragen aan verder onderzoek naar handelsnetwerken, nu de in de akten vermelde namen eenvoudig doorzoekbaar zijn.

Zondag wordt de online transcriptie gelanceerd in Museum Hindeloopen, het voormalige stadhuis waar Hempenius driehonderd jaar geleden zijn scheepsboek bijhield. Iedereen kan het scheepsboek dan online bekijken op de website van de Fryske Akademy.

Registreer u bij het Friesch Dagblad

Registreren
  • Registreren is zonder kosten of verplichtingen
  • Alle artikelen op frieschdagblad.nl zijn volledig toegankelijk
Hoofdredacteur

Waarom Friesch Dagblad?

  • Het nieuws uit Fryslân
  • Verdieping en duiding bij de actualiteit
  • Opinies en analyses
  • Betrouwbaar, kritisch, evenwichtig en opbouwend
Registreren
Sluiten
Sluiten