Op zoek naar een nieuwe betovering

Is de wereld leeg en kaal, nu de godsdiensten hun wervende kracht lijken te zijn kwijtgeraakt? Eigenlijk wel, vindt de Canadese filosoof Charles Taylor. Maar ‘herbetovering’ biedt kansen, om het leven glans te geven.

Tjerk de Reus

Geplaatst: 17 januari 2021 om 15:00

De filosoof Charles Taylor vindt dat we moeten openstaan voor een nieuw licht op ons leven, wat hij ‘herbetovering’ noemt.   FOTO: WIKIMEDIA COMMONS
0%

Soms is een boek ongeschikt voor een breed lezerspubliek, maar toch interessant genoeg om er de aandacht op te vestigen. Dat is het geval met het boek The Philosophy of Reenchantement, in het Nederlands: ‘De filosofie van herbetovering’. De prijs van dit boek laat zien dat er niet op veel kopers is gerekend; het boek circuleert in een kring van vakgenoten en universiteiten. Maar dat laat onverlet dat er een prikkelend, actueel thema wordt aangesneden.

Het gaat hier om ‘herbetovering’. Je zou nu kunnen denken aan sprookjes, aan een wereld met magische krachten of iets anders dat riekt naar toverkunst. Maar daarop mikken de filosofen Michiel Meijer en Herbert De Vriese niet in het boek dat zij hebben samengesteld, en waaraan verschillende filosofen hebben meegewerkt. Je moet hun idee van herbetovering zien tegen de achtergrond van ‘onttovering’. Die onttovering zou je ook secularisatie kunnen noemen. Niet alleen het geloof in God, maar ook een spiritueel besef van waarden en van de zinvolheid van het bestaan is aan slijtage onderhevig. Charles Taylor, een wereldberoemde, katholiek-georiënteerde filosoof, vindt dat we deze feiten niet moeten ontkennen, maar dat we wel open mogen staan voor een nieuw licht op ons leven, voor ‘herbetovering’ dus.

Vervaging van het ‘hogere’

In de cultuurgeschiedenis en in de filosofie is het begrip onttovering heel bekend. Aan het begin van de twintigste eeuw was het de socioloog Max Weber die in dit verband het woord ‘onttoverd’ gebruikte. Zijn conclusie luidde: het ‘hogere’ raakt steeds verder vervaagd, en het besef van een Schepper God is heel ver weggesleten uit ons levensbesef. De historicus Hermann von der Dunk dacht ook in deze lijn, toen hij zijn grote studie over de twintigste eeuw de titel De verdwijnende hemel (2000) meegaf.

Het boek van Meijer en De Vriese moet je zien tegen deze achtergrond, maar dit betekent niet dat het hier rechtstreeks gaat om de vraag hoe we weer zicht op God kunnen krijgen. Wat hier aan de orde komt, zijn bredere filosofische en levensbeschouwelijke vragen. Zoals bijvoorbeeld: als wij ‘sterke overtuigingen’ hebben, hoe leggen we die dan uit in een wereld die alleen uit materie en natuurwetten bestaat? Dus de overtuiging dat je barmhartig moet zijn tegenover je medemens, of dat je kinderen niet seksueel mag misbruiken - kunnen wij die sterke overtuigingen wel verantwoorden, als er niets hogers is? Als de werkelijkheid écht onttoverd is, lijkt de ruimte om over morele waarden te spreken, heel klein te worden. In elk geval wenkt dan steeds de afgrond van het relativisme.

Dichtgetimmerd wereldbeeld

Charles Taylor ziet in zulke ‘sterke overtuigingen’ iets wezenlijks van de menselijke ervaring, wat zich niet laat wegpoetsen. Voor hemzelf zal het uiteindelijk iets te maken hebben met een orde van goed en kwaad die de Schepper in de wereld heeft gelegd, en ook in de mens. Maar dat geldt niet voor iedereen die met het thema ‘herbetovering’ bezig is. Voor sommigen is het vooral van belang, om het dichtgetimmerde wereldbeeld van de natuurwetenschappen een paar stevige klappen te geven. Want voor de bètawetenschap bestaan simpelweg geen hogere waarden en is alles even zinloos. Tegen die schrale achtergrond krijgt herbetovering dan een warme gloed.

De gedachte achter het boek van Meijer en De Vriese is om een beetje orde te scheppen in dit thema, voor zover het door filosofen bestudeerd wordt. In dit boek zijn filosofen van diverse kleur met elkaar in gesprek. Dan wordt in elk geval duidelijk, dat ‘herbetovering’ niet per se verbonden hoeft te zijn met het geloof in God. Het is niet vreemd dat gelovigen een soort natuurlijke interesse hebben voor dit thema, maar terecht zeggen de samenstellers dat het thema evengoed relevant is voor mensen zonder religieuze interesse. Want iedereen ervaart, al is het slechts bij momenten, dat het leven ‘diepte’ heeft, dat er waarden zijn die we als onopgeefbaar ervaren en dat ons leven ‘zin’ heeft. Wie alleen kan denken in termen van ‘wij zijn biochemie’, moet al die ervaringen als kinderlijke fantasie beschouwen. De thema herbetovering, zoals Taylor dat met kracht naar voren heeft gebracht, slaat een bres in de granieten muur van deze al te simpele werkelijkheidsopvatting.

Een rijkere werkelijkheid

Wordt het ook nog heel concreet en tastbaar, in zo’n filosofenboek? Jawel, bijvoorbeeld in de bijdrage die Rob Compaijen schreef, over ‘aandacht’. Hij legt uit dat een ‘buitenstaandersperspectief’, dat kenmerkend is voor het wetenschappelijke wereldbeeld, je in de weg kan zitten: dan raak je los van de dingen. En dan treedt er zinverlies op, zou ook de psycholoog vaststellen. Wie zich echter in een ervaring laat betrekken, met mensen bijvoorbeeld, in onderlinge betrokkenheid en aandacht, of zich laat raken door de duizelingwekkende veelkleurigheid van de natuur – wie zich zó laat meenemen kan zich ongemerkt opgetild voelen: in een rijkere werkelijkheidservaring. Deze herkenbare betovering kan ook een ander mens van je maken, bijvoorbeeld aandachtiger. En dan blijkt maar weer, dat het thema herbetovering niet hoeft te leiden tot luchtfietserij, maar de weg kan openen naar waardevolle menselijkheid.

The Philosophy of Reenchantement. Michiel Meijer en Herbert De Vriese. Routledge London. 138,10 euro

Registreer u bij het Friesch Dagblad

Registreren
  • Registreren is zonder kosten of verplichtingen
  • Alle artikelen op frieschdagblad.nl zijn volledig toegankelijk
Hoofdredacteur

Waarom Friesch Dagblad?

  • Het nieuws uit Fryslân
  • Verdieping en duiding bij de actualiteit
  • Opinies en analyses
  • Betrouwbaar, kritisch, evenwichtig en opbouwend
Registreren
Sluiten
Sluiten