Alles kan in leegstaande Nederlandse kerk: van boekwinkel tot trampolineparadijs

Nederlandse kerkgebouwen die niet meer voor de eredienst worden gebruikt krijgen de vreemdste nieuwe functies. Supermarkt, een trampolineparadijs, het is allemaal mogelijk. In het buitenland wordt deze ontwikkeling met verwondering gevolgd.

Jan Auke Brink

Geplaatst: 20 januari 2021 om 13:00

Yogastudio Yoga Your Day van Paulien Dijkstra in de doopgsgezinde kerk in Akkrum. Sinds 2007 is de kerk voor erediensten gesloten.   FOTO: CHRIS BOOM EN PAUL VAN GALEN.
0%

Als ik in Zwolle ben bezoek ik altijd even de Broerenkerk, waar sinds 2013 boekhandel Waanders gevestigd is. Het is een prachtig samengaan van boekwinkel en kerkgebouw, waar menig Zwollenaar trots op is. Maar dat was geen liefde op het eerste gezicht, blijkt uit het boek Kerkgebouwen. 88 inspirerende voorbeelden van nieuw gebruik.

Boekhandelaar Wim Waanders moest veel onbegrip en tegenwerking overwinnen voor hij zijn plan kon realiseren. ‘Hoewel hij van begin af aan liet weten dat de kerk de ontmoetingsplek moest blijven die zij al eeuwen was, vonden veel Zwollenaren dat de Broerenkerk van de gemeenschap was.’

Succesvolle boekhandel

Pas toen de boekhandel op de nieuwe locatie een succes bleek, omarmden de Zwollenaren Waanders in de Broeren. Inmiddels komen jaarlijks rond de 600.000 bezoekers naar de boekhandel in de kerk.

Het Zwolse voorbeeld staat niet op zichzelf. Herbestemming van kerken ligt vaak gevoelig, maar we moeten er wel aan geloven: van de 7110 kerken, synagogen, moskeeën en tempels in Nederland hebben er 1530 inmiddels een andere bestemming gekregen. 295 staan op het punt een nieuwe functie te krijgen, zo bleek eind vorig jaar uit onderzoek van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE).

Uit een internationaal vergelijkend hoofdstuk in het boek over herbestemming blijkt dat in geen ander Europees land zoveel kerkgebouwen een nieuwe functie krijgen als in Nederland: in de ons omringende landen gaat het hooguit om een paar honderd gevallen. ‘Men ziet onze pragmatische volksaard, in combinatie met het gebrek aan ruimte om te kunnen bouwen, als een belangrijke verklaring.’

Buitenlandse verbazing

Het boek – 400 pagina’s dik, vormgegeven met prachtige fotografie – laat zien dat allerlei vormen van nieuw gebruik mogelijk zijn: commercieel en particulier, van appartement tot zorgcomplex. Bezoekers uit het buitenland verbazen zich er geregeld over dat vrijwel alles lijkt te kunnen in een Nederlands kerkgebouw, aldus het boek. Waar in het buitenland leegstaande kerkgebouwen vooral geconserveerd en gerestaureerd worden, kunnen ze in Nederland ook commercieel worden geëxploiteerd.

Toch gebeurt dat hier niet zonder discussie, zoals ook het voorbeeld van de Broerenkerk al laat zien. Voor Nederlanders zijn met name de concrete invulling en de achterliggende intenties belangrijk, zo blijkt. Je dagelijkse boodschappen in de kerk halen kan, als je het de inwoners van Sas van Gent vraagt althans: de markthal daar voegt zich naar het kerkgebouw en werkt samen met lokale leveranciers. Maar in Helmond pakte de herbestemming tot supermarkt veel slechter uit. Boven het wijwaterbakje kwam een prikbord en boven een wijdingskruis werd een brandslang geplaatst: er werd niet respectvol omgegaan met het gebouw, waardoor omwonenden de herbestemming als ‘onwaardig’ beschouwen.

Onder meer de zoektocht naar een nieuwe functie voor de katholieke Clemenskerk in Hilversum toont dat er in een herbestemmingsproces met veel groepen rekening gehouden wordt: oud-kerkgangers, omwonenden, geïnteresseerden in erfgoed en de monumentencommissie doen allemaal hun zegje. Na veel planvorming en evenzoveel weerstand kwamen er uiteindelijk een trampolineparadijs en een stiltecentrum in de kerk. ‘In Hilversum is vast niet iedereen tevreden, maar de nieuwe volksnaam bevestigt de algemene acceptatie: de Clemenskerk heet tegenwoordig trampolinekerk’, concluderen de auteurs.De plaatsing van de trampolines tast het gebouw nauwelijks aan: als de springtoestellen verwijderd worden, is alles weer zoals het was. Dat is een voorwaarde, want ingrijpende verbouwingen zijn in monumenten zoals de Clemenskerk niet toegestaan. In de kerk is wel vloerverwarming aangelegd. Dat scheelt veel, want dat het koud kan zijn in historische kerkgebouwen weet iedereen die wel eens een winterse dienst heeft bezocht.

Yoga in Akkrum

Dat gebrek aan comfort is een van de moeilijkheden die een rol speelt bij herbestemming. Wie in de doopsgezinde kerk in Akkrum bijvoorbeeld yogalessen volgt, kleedt zich extra warm aan en krijgt een dekentje aangereikt. Paulien Dijkstra, eigenaar van de yogastudio in het kerkgebouw, loopt er tegenaan dat subsidies voor verduurzaming voor haar als huurder niet beschikbaar zijn.

In het boek zijn nog twee Friese voorbeelden opgenomen: de dorpskerk in Easterwierrum die in 2012 werd omgebouwd tot vakantiewoning en de Broerekerk in Bolsward, sinds een brand in 1980 een ruïne en sinds 2006 voorzien van een glazen overkapping waarmee de instandhoudingskosten van de ruïne beheersbaar zijn geworden.

Deze Bolswarder aanpassing is uniek in Nederland, leert het boek. Waar in het buitenland vervallen kerken vaker bewaard worden, krijgen afbraak en verkoop van de grond in Nederland de voorkeur: ‘In ons georganiseerde, dichtbevolkte land is grond goud waard.’

Alles moet functie hebben

Kerkgebouwen gaan over meer dan het alledaagse, schrijft RCE-directeur Susan Lammers in het voorwoord van het boek. Maar zowel bij de herbestemming als bij de afbraak van Nederlandse kerk-gebouwen spelen de financiën de eerste viool, zo blijkt. Alles moet hier een functie hebben, terwijl in het buitenland een leegstaande kerk een monument kan en mag zijn. ‘Zij tillen ons als mensheid op’, schrijft Lammers over kerkgebouwen. Misschien moeten we vaker de vraag stellen of dat bij een trampolinekerk of een supermarkt in de kerk nog steeds het geval is.

Kerkgebouwen. 88 inspirerende voorbeelden van nieuw gebruik – van appartement tot zorgcomplex. Albert Reinstra en Frank Strolenberg (red.). Uitgeverij Blauwdruk. 39,50 euro

Registreer u bij het Friesch Dagblad

Registreren
  • Registreren is zonder kosten of verplichtingen
  • Alle artikelen op frieschdagblad.nl zijn volledig toegankelijk
Hoofdredacteur

Waarom Friesch Dagblad?

  • Het nieuws uit Fryslân
  • Verdieping en duiding bij de actualiteit
  • Opinies en analyses
  • Betrouwbaar, kritisch, evenwichtig en opbouwend
Registreren
Sluiten
Sluiten