Veelbelovende spraaktechnologie moet je niet aan Silicon Valley overlaten, want dat kan ook in Fryslân

Op de Friese faculteit van de RUG begint in september een masteropleiding Voice technology. ,,Spraaktechnologie is een kans voor kleine talen. Maar dan moeten we de innovatie op dat gebied niet aan de grote techreuzen overlaten.”

Jan Ybema

Geplaatst: 21 januari 2021 om 16:00

Matt Coler aan het werk met apparatuur voor spraaktechnologie. Ook de studenten van de nieuwe masteropleiding gaan hiermee aan de slag.   FOTO: FD
0%

Robothulpjes die ouderen gezelschap houden met een praatje, apparaten besturen met mondelinge aanwijzingen en je stem als paspoort: het klinkt voor veel mensen nog surrealistisch, maar het kon wel eens sneller zo ver zijn dan je denkt.

Aan de RUG/Campus Fryslân in Leeuwarden gaan studenten zich vanaf september voltijd bezighouden met technologie rond spraak. ,,Het is de eerste masteropleiding in Europa die helemaal gewijd is aan spraaktechnologie”, zegt taalkundige Matt Coler. Hij is programmadirecteur en docent van het nieuwe mastertraject.

Grote invloed

Bij spraaktechnologie gaat het om twee dingen, legt de in Amerika geboren Coler uit: het herkennen van menselijke spraak aan de ene kant en het kunstmatig produceren van spraak aan de andere kant. ,,Deze technologie ontwikkelt zich zo snel en krijgt de komende decennia zo’n grote invloed op ons leven… Er zijn ethisch bewuste en gekwalificeerde knappe koppen nodig om daar richting aan te geven.”

Deze technologie ontwikkelt zich zo snel en krijgt de komende decennia zo’n grote invloed op ons leven…

Het vakkenpakket van de opleiding gaat vooral over taalkunde en computertechnologie. ,,Het is interdisciplinair – het brengt de alfakant van de taal en de bètakant van de ICT samen.” Er zijn zes experts in spraaktechnologie als docent bij het lesprogramma betrokken, dat gegeven zal worden in het Beursgebouw van de Friese faculteit van de RUG in Leeuwarden.

Ethiek

Een van Colers drijfveren is dat hij een tegenwicht wil bieden aan de leidende spelers op het gebied van digitale innovatie. ,,Google, Amazon, Alexa, Apple, Siri, noem ze maar op – dat zit allemaal in Silicon Valley”, in de VS. ,,Ze zijn vooral gericht op het vergroten van hun eigen marktwaarde en ze bekommeren zich te weinig om de maatschappelijke gevolgen van hun uitvindingen.”

Lees ook: ‘Meitsje de jirpels waarm’ is straks voldoende om de magnetron aan te zetten

Dat staat in schril contrast met de wetenschap, zegt Coler. ,,Ons doel is niet om producten te verkopen, maar om technieken en toepassingen te ontwikkelen die de kwaliteit van leven verbeteren.” De focus op ethiek is een van de pijlers van het lesprogramma: ,,Niet alles wat technologisch kan, is maatschappelijk gezien wenselijk. De techniek moet mensen dienen, niet overnemen.”

Niet alles wat technologisch kan, is maatschappelijk gezien wenselijk. De techniek moet mensen dienen, niet overnemen

Op het gebied van smartphones en big data is het monopolie van de tech-reuzen al niet meer te breken, ,,maar de spraaktechnologie is nog een open veld. Het is nog niet gemonopoliseerd en de EU moet bewaken dat dat zo blijft. Elke student aan de campus met een goed idee rond spraaktechnologie kan zo een eigen bedrijfje beginnen. Dat is waar we met deze opleiding kansen voor willen bieden.”

Alle technieken en methoden die op de campus worden ontwikkeld, komen vrij beschikbaar voor iedereen. ,,Het is open source. We zijn een openbare universiteit, gericht op de verspreiding van kennis en expertise, niet op winstbejag.”

Hoge vlucht

De mogelijkheden van stemherkenning zullen snel een hoge vlucht nemen, verwacht Coler. De lichten in huis, de tv en andere apparaten aan- en uitschakelen en bedienen – in de toekomst zal een mondelinge opdracht aan een computer voldoende zijn. ,,We zullen minder toetsenborden en schermen gebruiken en meer kunstmatige intelligentie.”

Ook in de zorg is spraakherkenning beloftevol. ,,Computers kunnen straks aan iemands stem herkennen of hij of zij ziek is, of bijvoorbeeld parkinson heeft. Het kan ondersteunend worden aan de huisartsenzorg.”

Je hoort nog dat het kunstmatig is. Bij natuurlijk spreken heb je haperingen, woordherhalingen, afgebroken zinnen, pauzes, zuchten

De andere tak van sport, de kunstmatige spraak, is nog imperfect. ,,Je hoort nog dat het kunstmatig is. Bij natuurlijk spreken heb je haperingen, woordherhalingen, afgebroken zinnen, pauzes, zuchten – om het gevoel te krijgen van een echt gesprek, moet een kunstmatige stem ook op die manier spreken.”

Lees ook: Opinie: Big tech: gebruikers zijn niet de consumenten, maar het product

Hoe veelbelovend ook, de technologie kan ook ten kwade worden ingezet, erkent Coler. ,,Neem de deepfakes: het rommelen met stemopnames van echte mensen, waardoor ze dingen lijken te zeggen die ze in het echt nooit gezegd hebben. Dat is heel misleidend en het wordt steeds gemakkelijker om te doen. Daarmee wordt het opsporen van die deepfakes steeds urgenter. Dat is een wapenwedloop. We trainen onze studenten ook om zulke fakes te herkennen.”

Kleine talen

Voor kleine talen als het Fries en het Nedersaksisch is spraaktechnologie een kans, vindt Coler. Voor hun voortbestaan is het belangrijk dat kleine talen kunnen aanhaken bij moderne technologie. ,,Jongeren willen hun kleine taal best in ere houden, maar ze willen er niet hun moderne levenswijze voor opgeven, waarin computers nu eenmaal een grote rol spelen.”

Lees ook: Friezen lopen nog niet warm voor het inspreken van zinnen

Spraakherkenning en kunstmatige spraak moeten daarom niet alleen beschikbaar zijn voor het Engels en een paar andere grote talen, ,,maar het zou mooi zijn als ze ook met kleine talen als het Fries gebruikt kunnen worden”.

Dankzij subsidies werkt een PhD-student uit Vietnam nu aan de campus aan spraaksynthese in het Fries

Maar dat de grote techreuzen van Silicon Valley zich daarom bekommeren – vergeet het maar, zegt Coler. ,,De grootste bedrijven richten zich op de grootste markt, dus op de grootste talen. Het ontwikkelen van spraaktechnologie voor kleine talen is commercieel gewoon niet aantrekkelijk.”

Europese, landelijke en provinciale subsidies zijn dus nodig om de technologie ook op kleine talen toepasbaar te maken. ,,En dankzij zulke subsidies werkt een PhD-student uit Vietnam nu aan de campus aan spraaksynthese in het Fries. De masterstudenten zullen ook worden betrokken bij dat werk.”

Voorlezen

Uiteindelijk kan een robotstem dan bijvoorbeeld in het Fries voorlezen aan blinden en slechtzienden – of iemand die z’n stem verliest, zou met Friese spraaksynthese weer kunnen praten. ,,Met zoiets geven we de Friezen iets terug voor hun belastingcenten die het onderzoek hebben mogelijk gemaakt.”

Kiezen bedrijven toch voor de grote jongens, dan dragen ze in ieder geval het ethische besef mee dat ze op de campus hebben meegekregen

Er is natuurlijk een gerede kans dat de publiek gefinancierde spraaktechnologen na hun afstuderen alsnog aan de slag gaan bij de belastingontwijkende en minder ethisch onderlegde techreuzen van Silicon Valley. ,,Dat is een lastige balans. We willen onze studenten natuurlijk optimaal klaarstomen voor de arbeidsmarkt. Ik zie voor me dat ze hun expertise inzetten in kleine en middelgrote bedrijven. Kiezen ze toch voor de grote jongens, dan dragen ze in ieder geval het ethische besef mee dat ze op de campus hebben meegekregen.”

De inschrijving voor de opleiding is intussen begonnen. Coler hoopt op termijn op minstens 25 studenten per jaar.

Registreer u bij het Friesch Dagblad

Registreren
  • Registreren is zonder kosten of verplichtingen
  • Alle artikelen op frieschdagblad.nl zijn volledig toegankelijk
Hoofdredacteur

Opinie: Het gezicht van eenzame ouderen

Opinie

Er zijn in coronatijd weinig activiteiten voor ouderen. En daarmee schiet aandacht voor eenzaamheid en ouderdomsziekten zoals alzheimer of dementie er ook bij in. Een provinciaal n...

10 uur geleden

Lees meer

Thecla Bodewes weet het tij te keren

Economie

Scheepsbouwer Thecla Bodewes (TB) Shipyards heeft vorig jaar bijna zes ton winst gemaakt. In 2019 was nog een reorganisatie noodzakelijk, toen het bedrijf ruim twee miljoen euro ve...

19 uur geleden

Lees meer

Waarom Friesch Dagblad?

  • Het nieuws uit Fryslân
  • Verdieping en duiding bij de actualiteit
  • Opinies en analyses
  • Betrouwbaar, kritisch, evenwichtig en opbouwend
Registreren
Sluiten
Sluiten