In Worms kwam Luthers zaak in de spotlights van het wereldtoneel

De Rijksdag van Worms begon precies 500 jaar geleden. In die maandendurende vergadering legde Maarten Luther verantwoording af over zijn revolutionaire leer en boeken. Het hielp hem niet: Luther werd definitief uit de kerk gezet.

Eelco van der Veer

Geplaatst: 28 januari 2021 om 16:00

Een schilderij van Emile Delpérée van Luther op de Rijksdag van Worms. Foto: Europea  
0%

e Rijksdag van 1521 werd bekend door het optreden van Maarten Luther. Hij was gedagvaard om voor de keizer en andere hoogwaardigheidsbekleders verantwoording af te leggen over zijn revolutionaire leer en boeken. Aanvankelijk had Luther zich nog beroepen op de paus en gehoopt op een kans om de kerk van binnenuit te vernieuwen. Het bleek tevergeefs. In plaats daarvan had paus Leo X op 15 juni 1520 de bul Exsurge Domine (Sta op, o Heer) uitgevaardigd waarin hij Luther opriep om afstand te nemen van zijn dwalingen.

Na ontvangst van de bul in Wittenberg had Luther nog zestig dagen de tijd om tot inkeer te komen. Daarna zouden hij en zijn aanhangers geëxcommuniceerd worden. Luther reageerde fel omdat de bul hem veroordeelde zonder met argumenten te komen. Dat maakte voor hem de paus tot de antichrist. Op de dag dat de genadetermijn afliep, wierp hij bij een van de stadspoorten in Wittenberg de bul demonstratief in het vuur en zei: „Omdat u de waarheid Gods hebt aangetast, moge God nu door dit vuur u aantasten.” Omstanders antwoordden met ,,amen”. Niet minder dan een oorlogsverklaring.

Flinke geldsom

Ondertussen leefde bij Luther de gedachte dat de nog zeer jonge keizer Karel V (20) zijn zaak zou willen behartigen. Tot hem schreef hij: ‘Drie jaar lang heb ik vergeefs de vrede gezocht, nu blijft mij maar één toevlucht: ik beroep me op de keizer.’ Nu had de onervaren keizer genoeg andere dingen aan zijn hoofd, maar de eenheid van het Heilige Roomse Rijk ging hem ter harte. Door de inzet van zijn eigen keurvorst Frederik de Wijze kreeg Luther de gelegenheid zich te verantwoorden op de Rijksdag. Op 26 maart 1521 ontving hij de dagvaarding met de belofte van een vrijgeleide. Enkele dagen later vertrok hij, door zijn thuisstad Wittenberg voorzien van een flinke geldsom en een reiswagen, begeleid door vrienden en vooropgegaan door de rijksheraut. 

Na ontvangst van de bul in Wittenberg had Luther nog zestig dagen de tijd om tot inkeer te komen. 

 

De tocht duurde enkele weken en voerde langs steden als Leipzig, Erfurt en Eisenach. Veel menen juichten hem enthousiast toe, zodat het bij tijd en wijle op een triomftocht leek. ‘Ik heb mijn Palmzondag gehad’, schreef hij na een groots onthaal in Erfurt. De gelijkenis met de weg van zijn Heer naar Jeruzalem inspireerde hem en gaf hem moed, indachtig het woord uit het evangelie: ‘Wie Mij belijdt voor de mensen, hem zal Ik belijden voor mijn Vader.’

Onverschrokken

Van diverse kanten ried men hem af om voor de Rijksdag te verschijnen. Toch zette hij door. In een tafelgesprek zei hij later: „Ik was onverschrokken, ik was nergens meer bang voor. God kan een mens soms zo dol maken. Ik weet niet of ik nu nog zo moedig zou zijn.”

Op de morgen van 16 april 1521 reed Luther met zijn gevolg onder trompetgeschal de poort van Worms binnen. Duizenden mensen waren toegestroomd om hem van dichtbij te zien. De volgende dag mocht hij voor Karel V verschijnen. Een eenvoudig geklede magere monnik te midden van prachtig uitgedoste mensen van naam en faam.

Ter tafel liggen negentien werken van zijn hand. Iemand vraagt Luther of hij ze geschreven heeft, Luther bevestigt dat. Op de vraag of hij ze wil herroepen, antwoordt hij dat hij graag wat meer bedenktijd zou krijgen. Zijn eerste optreden komt niet al te sterk over. „Die zal mij niet tot ketter maken”, reageert de keizer.

De volgende dag krijgt Luther ’s avonds een nieuwe kans. Nu profileert hij zich duidelijker. Luther verdeelt zijn werken in drie rubrieken: de uitleg van de Schrift, de strijdschriften en de boeken over de christelijke leer. Niets daarvan wil hij herroepen tenzij men hem vanuit profeten en evangelie zijn ongelijk kan bewijzen. Dan zal hij als eerste z’n boeken in het vuur gooien, zegt hij.

Luther werd in de rijksban gedaan. Dat betekende dat hij vogelvrij was verklaard en dat men zijn boeken moest verbranden

 

De tegenpartij vraagt hoe Luther durft vol te houden dat hij de enige is die de Schrift goed begrepen heeft. En dan volgt het beroemd geworden antwoord: „Wanneer ik niet overtuigd word door het getuigenis van de Schrift of de evidente rede, ben ik door de Bijbelplaatsen die ik aanhaalde overwonnen en is mijn geweten gevangen door het Woord van God. Herroepen kan en wil ik niets, want het is gevaarlijk en onjuist iets tegen het geweten te doen.” De vaak hieraan toegevoegde woorden ,,Hier sta ik, ik kan niet anders” zijn niet officieel genotuleerd en dus historisch onzeker, maar ze geven de lading van Luthers getuigenis goed weer.

De keizer vond Luther brutaal en wilde niets meer met hem van doen hebben. Een enkele gelovige die rechtstreeks ingaat tegen een kerkelijke traditie van duizend jaar kon in zijn ogen geen gelijk hebben. En het zou zijn imperium van binnenuit ondermijnen. Wat volgde was het Edict van Worms: Luther werd in de rijksban gedaan. Dat betekende dat hij vogelvrij was verklaard en dat men zijn boeken moest verbranden.

Op grond van z’n vrijgeleide kon Luther nog veilig uit Worms wegkomen. Op de terugreis werd hij op initiatief van de hem altijd goed gezinde keurvorst Frederik ‘ontvoerd’ naar de Wartburg bij Eisenach waar hij een tijdlang zich schuil kon houden als jonker Georg.

Keerpunt

In meerdere opzichten vormt de Rijksdag te Worms een belangrijk keerpunt. Een keerpunt in de geschiedenis van de kerk omdat de beweging die Luther in gang had gezet niet meer te stoppen bleek. Een politiek keerpunt omdat de eenheid van het Heilige Roomse Rijk nu onvermijdelijk verder zou afbrokkelen, tot groot verdriet van de keizer. En uiteraard betekende het voor Luther ook een persoonlijk keerpunt. Zijn zaak was in de spotlights van het wereldtoneel gekomen. Hij was het point of no return gepasseerd.

 

De keizer vond Luther brutaal en wilde niets meer met hem van doen hebben

 

Vijf eeuwen later staat alles er anders voor. Van rooms-katholieke zijde worden er geen banvloeken meer uitgesproken en protestanten zullen de paus niet als de antichrist willen betitelen. De Lutherse Wereldfederatie en het Vaticaan zijn juist van plan om naar aanleiding van Luthers excommunicatie op 25 juni van dit jaar een gemeenschappelijke verzoeningsdienst te houden. De kerkelijke verhoudingen zijn anno 2021 veel beter dan in de zestiende eeuw, ook omdat we elkaar hard nodig hebben.

Tegenwoordig weten protestant én rooms-katholiek zich samen geroepen om voor het forum van een seculiere samenleving verantwoording af te leggen van het geloof. In de nood van onze tijd staan we veel meer naast elkaar dan tegenover elkaar. Wél vormt Luthers getuigenis op de Rijksdag een blijvende herinnering aan het feit dat het erom kan gaan spannen en dat onze trouw aan het evangelie altijd beproefd zal worden. In die zin is ‘Worms’ meer dan enkel historie. Laten we op eerbiedige afstand ons er maar aan spiegelen. Want tot welke kerk we ook behoren, zijn we niet allen gedagvaard om voor het front van de wereld te getuigen van de hoop die in ons is?

* Eelco van der Veer is predikant te Ferwert. Hij is gepromoveerd op Luthers theologie

Registreer u bij het Friesch Dagblad

Registreren
  • Registreren is zonder kosten of verplichtingen
  • Alle artikelen op frieschdagblad.nl zijn volledig toegankelijk
Hoofdredacteur

Opinie: Het gezicht van eenzame ouderen

Opinie

Er zijn in coronatijd weinig activiteiten voor ouderen. En daarmee schiet aandacht voor eenzaamheid en ouderdomsziekten zoals alzheimer of dementie er ook bij in. Een provinciaal n...

10 uur geleden

Lees meer

Thecla Bodewes weet het tij te keren

Economie

Scheepsbouwer Thecla Bodewes (TB) Shipyards heeft vorig jaar bijna zes ton winst gemaakt. In 2019 was nog een reorganisatie noodzakelijk, toen het bedrijf ruim twee miljoen euro ve...

19 uur geleden

Lees meer

Waarom Friesch Dagblad?

  • Het nieuws uit Fryslân
  • Verdieping en duiding bij de actualiteit
  • Opinies en analyses
  • Betrouwbaar, kritisch, evenwichtig en opbouwend
Registreren
Sluiten
Sluiten