Circulaire economie: niet groei, maar het creëren van welvaart en vrede is het doel

De klimaatcrisis, vervuiling, stress; door steeds te streven naar economische groei putten we de wereld én onszelf uit. Dat betoogt Matthias Olthaar, lector circulaire economie bij NHL Stenden Hogeschool in Leeuwarden. Hij schreef er met econoom Paul Schenderling een boek over. Een vraaggesprek.

Jan-Peter Soenveld

Geplaatst: 30 januari 2021 om 11:00

Matthias Olthaar, lector circulaire economie bij NHL Stenden Hogeschool in Leeuwarden.   FOTO: JAAP SCHUURMAN
0%

Economische groei klinkt als iets positiefs. Wat is er mis mee?

,,De economische groei heeft ons veel gebracht, maar het gaat mis als er geen grenzen aan zitten. Als we geen rekening houden met grenzen, dan gaat het zich tegen ons keren. Dat gebeurt eigenlijk al een paar decennia.”

Maar hoe bepalen we waar de grenzen liggen?

,,Mensen moeten voor ogen houden waar de groei voor dient. Het is geen doel op zich. Het draait om het creëren van welvaart en vrede. Welvaart is de mate waarin individuen en maatschappijen zich kunnen voorzien in noden en behoeften. Dat is je onderdak, je eten, je medicijnen, immateriële zaken. Daarvoor heb je producten en diensten nodig. En daarvoor is land nodig. Maar als een economie gebaseerd is op alsmaar meer groei, dan is het land een keer op.”

,,De vraag is hoe we dat gaan oplossen. We moeten terug naar de kern. Economische groei wordt gestimuleerd door ontevredenheid te creëren, en door mensen het gevoel te geven dat meer altijd beter is. En dat kwaliteit van leven te koop is. Dan blijven mensen consumeren. Bijvoorbeeld in de mode, door te zeggen: ‘Dat kan echt niet meer.’ Met als gevolg dat we anderen en onszelf overvragen. We werken keihard voor spullen die we niet nodig hebben. En in niet-westerse landen zien we dat er 1,8 fte per Nederlands huishouden werkt.”

Dat is toch positief? Dat we door hier te consumeren, we elders banen creëren?

,,Die vraag krijg ik vaak. Maar mensen hebben niet per se geld of werkgelegenheid nodig. Mensen hebben de aarde en de opbrengsten van de aarde nodig. Werkgelegenheid is een manier om daar toegang tot te krijgen, maar wat er nu gebeurt is dat mensen hun tijd en energie inzetten voor onze verspillingseconomie. En niet voor de opbouw van het eigen land. Als men meer gaat exporten, wordt men ook afhankelijker van import. Bij een crisis ontstaat dan schaarste. Je comprimeert het leven elders op aarde, op het moment dat je hier overconsumeert.”

Wat we zien is dat mensen eerder ongelukkig worden van consumeren. Je koopt doods materiaal, en dat stelt steeds teleur

Toch lijkt het mij lastig om dat uit te drukken in waarde. Hoeveel consumptie is goed?

,,Daar kunnen we ook niet een blauwdruk voor leveren. Wat we wel zien is dat mensen eerder ongelukkig worden van consumeren. Je koopt doods materiaal, en dat stelt steeds teleur. Mensen worden eerder gelukkig van goede relaties met mensen. In onze huidige economie betalen we onzichtbare prijzen, waarvan we niet bewust zijn. Het geeft stress om een hoge materiële levensstandaard te handhaven. En meer dan de helft van de ziektes in ons land komt door stress, burn-out en daaraan gerelateerde zaken. We zijn zelfs trots op drukte, en durven het bijna niet te zeggen als we ons vervelen. Terwijl dat heel goed is voor de hersenen.”

Hoe brengt u dat zelf in de praktijk?

,,Het is voor mij ook een zoektocht. De verleidingen zijn er voor iedereen, voor mij ook. Het is belangrijk om in het marketinggeweld, toch je rust te vinden om te zien dat het goed is. We refereren in ons boek ook aan de Bijbel. Het tiende gebod is: Gij zult niet begeren. En als je iets wilt kopen, denk dan na over: hoe is dit product tot stand te komen, wat is milieu-impact ervan, wat gebeurt er met het product als ik het niet meer nodig heb?”

Maar er is toch ook consumptie die noodzakelijk is? Of nuttig? Zoals zonnepanelen

,,We zijn ook niet tegen consumptie. Je hebt gewoon een huis nodig. En geniet van je spullen. Maar kijk wel goed: dragen de producten bij aan de kwaliteit van het leven? Je noemt zonnepanelen. Prima, daardoor is er minder uitstoot. Maar nog effectiever is om minder kleding te kopen.”

De conclusie is vaak: ik mag geen vlees meer eten en niet meer vliegen. We moeten tonen dat je er ook veel voor terug krijgt

U bent niet de eerste die met deze boodschap komt. Al sinds de jaren zeventig wordt het geroepen, en ook recent kwam het naar voren in het boek de Donuteconomie van Kate Raworth. Waarom slaat de boodschap niet aan?

,,Er wordt vaak gezegd: kennis is macht. Maar we weten allang dat dat maar in beperkte mate werkt. Als je alleen met feiten komt, slaat het niet aan. Het gaat om het narratief. Ik wist bijvoorbeeld al van de drukte in de ziekenhuizen. Maar dat kwam bij mij pas aan toen een kind van een vriend in het ziekenhuis lag, en ze door de drukte met te veel mensen op zaal lagen. Of zelfs daar de patiënten niet kwijt konden.”

,,We hebben een goed verhaal nodig. En het moet uitnodigend zijn. De conclusie is vaak: ik mag geen vlees meer eten en niet meer vliegen. We moeten tonen dat je er ook veel voor terug krijgt.”

Kan technologie niet een oplossing zijn? Daarmee kunnen we nieuwe brandstoffen vinden, of die efficiënter gebruiken.

,,Innovatie is goed. Daar ben ik groot voorstander van. Maar als het onderliggende mechanisme niet verandert, gaat het fout. De econoom John Maynard Keynes voorspelde in 1930 dat we naar een vijftienurige werkweek zouden gaan, omdat technologie veel werk uit handen neemt. Dat is er nooit van gekomen, want als iets efficiënter wordt, gaan we meer gebruiken.”

Vliegtuigen worden steeds zuiniger, maar omdat we er meer mee gaan vliegen is het nettoresultaat nul

,,Neem bijvoorbeeld een vliegtuig. Die worden steeds zuiniger, maar omdat we er meer mee gaan vliegen is het nettoresultaat nul. En als een bedrijf een ton bespaart, wordt dat weer ergens anders voor gebruikt.”

Gezien uw betoog, begrijp ik het dan goed dat we uw boek dus eigenlijk niet moeten kopen?

,,Haha, dat klopt. De milieudruk van een boek is laag, maar het heeft wel een milieudruk. Dus ik zeg: bestel het boek, en probeert het daarna zo veel mogelijk te delen.”

Lees ook: Wie duurzaam bezig is koopt geen wasmachine, maar wasbeurten

En: Commentaar: Burger overtuigen van kringloopeconomie

Registreer u bij het Friesch Dagblad

Registreren
  • Registreren is zonder kosten of verplichtingen
  • Alle artikelen op frieschdagblad.nl zijn volledig toegankelijk
Hoofdredacteur

Opinie: Het gezicht van eenzame ouderen

Opinie

Er zijn in coronatijd weinig activiteiten voor ouderen. En daarmee schiet aandacht voor eenzaamheid en ouderdomsziekten zoals alzheimer of dementie er ook bij in. Een provinciaal n...

10 uur geleden

Lees meer

Thecla Bodewes weet het tij te keren

Economie

Scheepsbouwer Thecla Bodewes (TB) Shipyards heeft vorig jaar bijna zes ton winst gemaakt. In 2019 was nog een reorganisatie noodzakelijk, toen het bedrijf ruim twee miljoen euro ve...

20 uur geleden

Lees meer

Waarom Friesch Dagblad?

  • Het nieuws uit Fryslân
  • Verdieping en duiding bij de actualiteit
  • Opinies en analyses
  • Betrouwbaar, kritisch, evenwichtig en opbouwend
Registreren
Sluiten
Sluiten