Verkiezingen: Een nieuw kabinet wacht een hoop werk

De verkiezingen van dit jaar vinden onder bijzondere omstandigheden plaats. En de klussen die voor de volgende periode liggen te wachten zijn groter dan ooit.

Henk van der Laan

Geplaatst: 30 januari 2021 om 09:00

,,De verkiezingen van dit jaar vinden onder bijzondere omstandigheden plaats.”   FOTO: ANP
0%

De Nederlandse politiek is wel eens vaker turbulent de verkiezingen ingegaan, maar dan lag het aan de politiek. Partijen die elkaar niet meer konden luchten, met ruzie het kabinet lieten vallen en met veel verbaal geweld de vervroegde verkiezingen inrolden.

De onrust van nu is maatschappelijk, niet politiek. Zelfs de val - toch nog - van het huidige kabinet ging met ongekende kalmte. De ministerraad nam het besluit ,,eensgezind”, aldus premier Rutte. Zelfs als het mis gaat, wordt het door Rutte zakelijk afgehandeld.

Of bedriegt de schijn? Al bijna een jaar draait alles maar om één ding. De coronapandemie en de bestrijding ervan, is ‘de grootste crisis sinds 1945’ – zoals het cliché inmiddels klinkt. Er zijn maatregelen genomen die we in 2019 niet voor mogelijk hadden gehouden. Nu de crisis langer duurt dan gedacht, nemen de maatschappelijke spanningen ook toe.

 

De stikstofcrisis had de potentie om een kabinetscrisis, en misschien wel een val van het kabinet, te forceren

Drie maanden grotendeels binnen zitten is voor de meeste mensen wel te verhapstukken. Maar een jaar beperkt zijn, tast vrijwel ieders gemoedstoestand aan, ook bij de meerderheid die begrijpt dat ingrijpende maatregelen nu eenmaal nodig zijn. Nederland is een welvarend land zonder echte crises. Wanneer hier ergens het water uitvalt, gaan mensen flessen bronwater hamsteren bij de Albert Heijn - geen wonder dat een maandenlange winkelsluiting het nationale humeur aantast: we zijn niets gewend.

De kritiek op het kabinet neem toe. De ene vindt het kabinetsbeleid te slap, de ander te streng. De een vindt maatregelen juist, maar dan niet de schoolsluiting of het bezoekverbod in verpleeghuizen, de ander vraagt zich af of de coronarestricties überhaupt wel nut hebben.

Bovenal: de coronacrisis is zo overheersend, zo allesbepalend dat het een sluier legt over al het andere. Zelfs de val van het kabinet, in andere tijden een zinderende gebeurtenis, voelt aan als een logische beslissing. Prima, volgende onderwerp.

Stikstofdossier

Of neem nu dat andere hoofdpijndossier: stikstof. Hoor je weinig meer van. Een wet die alles moet oplossen ging zonder politieke strapatsen door de beide Kamers. Met steun van de SP nota bene. Vergelijk dat met het najaar van 2019. Nadat de Raad van State de PAS-maatregel onwettig verklaarde, viel de bouw stil. De belangrijkste oplossing was het terugdringen van de stikstofuitstoot, of vooral: de ammoniakneerslag. Dat betekent met name maatregelen die nadelig zijn voor de landbouwsector. Boze boeren legden meermaals het land plat door met trekkers over snelwegen te rijden of distributiecentra te blokkeren.

Het conflict sloeg ook bij de coalitie naar binnen. D66 wilde een halvering van alle varkens en kippen in Nederland, het CDA wilde eigenlijk niks. Een onafhankelijk en breed samengestelde commissie onder leiding van oud-minister Johan Remkes kwam met verstrekkende voorstellen, maar zijn conclusies werden geen beleid, hooguit een uitgangspunt. Uiteindelijk kwamen de maatregelen neer op programma’s voor het vrijwillig uitkopen van boeren en het verlagen van de maximumsnelheid naar 100 km per uur tussen 06.00 en 19.00. Dat laatste was vooral heel pijnlijk voor de VVD als zelfverklaard vroemvroempartij.

 

Zo zal een volgend kabinet ook werk, en flink ook, moeten maken van het klimaatbeleid

Al met al niet veel. Niet genoeg om het probleem op te lossen. Gaandeweg het jaar kwamen er allerlei andere tussenoplossingen en lapmiddelen, zoals een afgeschoten wetje dat voedingswaarden van veevoer moest verminderen. Het was een conflict dat de potentie had om een kabinetscrisis, en misschien wel een val van het kabinet, te forceren. D66 zat vanaf het begin al niet echt comfortabel in de coalitie, dit had de druppel kunnen zijn.

Dat dit niet gebeurde kwam natuurlijk door de corona-epidemie, die weliswaar al in januari in China om zich heen greep en eind februari Italië platlegde, maar waar Nederland zich in maart toch door liet overvallen. Geen partij die een onderwerp op de spits laat drijven wanneer het op een ander vlak alle hens aan dek is.

Zo verliep de verlaging van de maximumsnelheid uiteindelijk als een voetnoot in de verslaggeving. Niemand die zich er nog druk over maakte. Bovendien, de meeste mensen bleven nu toch thuis - toen nog wel.

Weggemasseerd door begrotingsoverschot

De coronacrisis veranderde alles voor het kabinet en zijn politieke besluitvorming. Bij alle belangrijke beslissingen, naast de stikstofproblematiek ook bijvoorbeeld de klimaatwet of het pensioenakkoord, ging het volgens een vast stramien. Er werden commissies, overlegtafels met een zo breed mogelijke samenstelling opgetuigd die op zoek kunnen naar groot draagvlak. Vervolgens werden deze ideeën niet in de minsterraad, maar in het overleg tussen de (vice)premiers en de fractievoorzitters van de vier coalitiepartijen vastgesteld. Alle hobbels onderweg konden weggemasseerd worden dankzij het begrotingsoverschot: voor elke coalitiepartijen was er zo wel iets te vinden. Vervolgens verdedigde de vakminister het overleg.

De ene bewindspersoon had meer eigen inbreng in de besluitvorming dan de andere. Zo is het pensioenakkoord wel echt te danken aan de inbreng van minister Wouter Koolmees (Sociale Zaken). Daar staat tegenover dat staatssecretaris Ankie Broekers-Knol de uitwerkingen van de ‘Moria-deal’ na het overleg van de fractievoorzitters moest horen, ongeveer tegelijk met de andere Kamerleden en journalisten.

 

In maart 2020 viel deze werkwijze weg. Allereerst kon het maandagse coalitieoverleg niet meer doorgaan. De hele Tweede Kamer zat thuis, deed alles schriftelijk op een coronadebat na. Bovendien was er voor beslissingen geen tijd voor commissies en onderzoeksrapporten, er moesten maatregelen genomen worden. Hierdoor komt het besluitvormingsproces weer meer in de ministerraad te liggen.

Het begrotingsoverschot als smeermiddel bij besluitvorming verdween ook. Door de economische schade door de ‘intelligente lockdown’ van voorjaar 2020 zakte de economie in. En om ondernemers te compenseren kwamen er voor miljarden euro’s aan steunpakketten. Het geplande begrotingsoverschot keerde zich in enkele weken tijd om in een verwacht tekort van tientallen miljarden. Al heeft dit niet gezorgd voor zuinigheid. Het compenseren mag wat kosten. Volgens minister van Financiën Wopke Hoekstra kan Nederland dit doen omdat het er goed voorstond en zuinig is geweest tijdens en na de vorige financiële crisis tien jaar geleden.

Het resultaat van deze steunpakketten is te zien: hoewel de consumptie is gedaald zijn er weinig faillissementen uitgesproken in het afgelopen jaar. Het is echter wel de vraag hoe het Nederlandse bedrijfsleven zich houdt als de corona-epidemie over is en de steungelden wegvallen.

Thema corona

Het kan niet anders of de aanpak van de coronacrisis en de nasleep ervan gaat hét verkiezingsthema worden. Maar dit wil niet zeggen dat er geen andere urgente thema’s zijn. Zo zal een volgend kabinet ook werk, en flink ook, moeten maken van het klimaatbeleid. Een thema dat net zoals de corona-aanpak ook een verdelingsvraagstuk is: hoe verdelen we de lasten zo eerlijk mogelijk?

En dan is er natuurlijk nog de kwestie die ondanks de coronacrisis het kabinet liet vallen: de toeslagen. Het feit dat duizenden ouders jarenlang onterecht als fraudeur werden aangemerkt en daardoor in grote problemen zijn gekomen, staat voor een groter probleem. Dat is het functioneren van overheidsinstanties en de bejegening van burgers door overheden. Het is te zien bij Groningers die bij het verhalen van aardbevingsschade tegen een muur aanlopen, ouderen die hun rijbewijs zien verlopen omdat de RDW hen niet tijdig kon keuren, werklozen die zich niet geholpen voelen door het UWV omdat ze alleen maar met een computersysteem te maken hebben en ga zo maar verder.

De analyse is duidelijk. Uitvoeringsorganen werden verzelfstandigd, vervolgens kregen ze te maken met bezuinigingen zonder dat de prestatie-eisen omlaag gingen, waardoor er werd beknibbeld op kwaliteit.

De uitvoering is echter is een ander verhaal. Dat vergt een grote herziening van de publieke diensten, en dat kost geld en heel veel tijd.

En dan is er nog achterstallig onderhoud dat dit kabinet liet liggen. Zoals het belastingstelsel dat door jarenlang aanpassen verworden is tot een overvolle kerstboom die nodig afgetuigd moet worden. Of de arbeidsmarkt, die sterk geflexibiliseerd is en daardoor voor problemen zorgt omdat de wetgeving daar nog niet op aangepast is en er ook veel valse flexibele relaties bestaat waarbij er geen sprake is van een zelfverzekerde zelfstandige maar van een loonwerker.

Hoog in lijstjes

De corona-epidemie is een stresstest voor de Nederlandse samenleving, economie en openbaar bestuur. Ze legde precies bloot waar structurele problemen liggen. De dingen die in de aanpak van de corona-epidemie erg traag op gang kwamen, het opschalen van de testcapaciteit en de vaccinatiestrategie, staan voor een groter probleem. Dat is dat het Nederlandse bestuur zo goed is geslaagd in het buitensluiten van elke crisis dat het niet meer in staat is om snel te reageren wanneer er toch een keer een grote crisis uitbreekt.

Dat komt vooral omdat het veilig, rustig en welvarend houden van dit land – wat ook heel goed gelukt is, Nederland scoort goed op alle lijstjes – gestoeld is op principes als medezeggenschap, overleggen, delegeren en decentraliseren – dingen die heel fijn werken in rustige tijden, maar niet bij een crisis als een epidemie. Dan heb je meer profijt van duidelijke bevelstructuren en strak opgevolgde protocollen. Maar in Nederland moet een kabinet rekening houden met veiligheidsregio’s, regionale GGD’en, beroepsgroepsorganisaties, adviescommissies en andere inspraakorganen zodat er twee weken liggen tussen het mogen gebruiken van een vaccin en het daadwerkelijk zetten van het eerste vaccin.

Lees ook: Wat heb jij politieke kopstukken altijd al willen vragen? Stuur hier je video in voor het Noordelijk Lijsttrekkersdebat

Die onwennigheid met crisissituaties uit zich ook onder burgers. Een lange periode van onzekerheid en beperkingen vreet aan veel Nederlanders. De ene kan niet omgaan met het idee dat een onzichtbaar gevaar, het coronavirus, door het land waart en begint te hamsteren of sluit zich helemaal op. De ander kan het niet bolwerken dat hij of zij voor zo’n lange tijd niet kan leven zoals voorheen en wordt daar opstandig van. Ook die maatschappelijke gevolgen zijn een belangrijke erfenis: hoe gaan we als maatschappij weer normaal functioneren zodra dat kan? De noodtoestand is makkelijker uit regelgeving dan uit het gevoelsleven te schrappen.

Het is al met al een flinke erfenis die klaarligt voor een nieuw kabinet. De grote structuurveranderingen die al te lang zijn blijven liggen én het oplossen van een megacrisis met het managen van de nog onbekende economische gevolgen ervan temidden van grote maatschappelijke onrust. Ga er maar aanstaan.

Lees meer op frieschdagblad.nl/debat. Kijk daar op 8 februari om half vier ook rechtstreeks naar het Noordelijk Lijsttrekkersdebat, georganiseerd door Friesch Dagblad, Leeuwarder Courant, Dagblad van het Noorden en de drie noordelijke provincies

Registreer u bij het Friesch Dagblad

Registreren
  • Registreren is zonder kosten of verplichtingen
  • Alle artikelen op frieschdagblad.nl zijn volledig toegankelijk
Hoofdredacteur

Opinie: Het gezicht van eenzame ouderen

Opinie

Er zijn in coronatijd weinig activiteiten voor ouderen. En daarmee schiet aandacht voor eenzaamheid en ouderdomsziekten zoals alzheimer of dementie er ook bij in. Een provinciaal n...

10 uur geleden

Lees meer

Thecla Bodewes weet het tij te keren

Economie

Scheepsbouwer Thecla Bodewes (TB) Shipyards heeft vorig jaar bijna zes ton winst gemaakt. In 2019 was nog een reorganisatie noodzakelijk, toen het bedrijf ruim twee miljoen euro ve...

19 uur geleden

Lees meer

Waarom Friesch Dagblad?

  • Het nieuws uit Fryslân
  • Verdieping en duiding bij de actualiteit
  • Opinies en analyses
  • Betrouwbaar, kritisch, evenwichtig en opbouwend
Registreren
Sluiten
Sluiten