Maand van de Bijbel: Waarom ligt er toch altijd zo’n grote bijbel op de preekstoel?

Bij en op preekstoelen liggen doorgaans grote bijbels, gebonden in kalfsleer. Deze kanselbijbels zijn vaak honderden jaren oud. Dat betekent niet automatisch dat ze veel geld waard zijn, maar de emotionele waarde voor de gemeente is wel groot.

Jan Auke Brink

Geplaatst: 10 februari 2021 om 15:00

Voormalig directeur Gerhard Bakker en voorzitter Jan Kersbergen van Stichting Alde Fryske Tsjerken kregen in 2016 de kanselbijbel van Britsum terug van twee Alkmaarse rechtercheurs.   FOTO: MARCHJE ANDRINGA
0%

Dieven die denken dat ze met een flinke kanselbijbel de jackpot te pakken hebben, komen van een koude kermis thuis. Het beslag dat zo mooi glimt is doorgaans van messing, een legering van koper en zink die nog geen drie euro per kilo oplevert. En de bijbel zelf kan wel honderden jaren oud zijn, maar is daarmee nog geen uniek stuk dat je op de zwarte markt voor veel geld kunt verkopen.

„Het komt nogal eens voor dat gestolen kanselbijbels worden teruggevonden in een sloot”, vertelt papier- en boekrestaurator Tycho Kloeg van restauratie-atelier Vanwaarde uit Beekbergen. De dief heeft het boek dan uit wanhoop weggegooid. Als Kloeg zo’n bijbel binnenkrijgt, droogt en bewerkt hij het boek, zodat het weer een plekje kan krijgen bij de preekstoel.

Gestolen bijbel van Britsum

Met de kanselbijbel uit de Johannestsjerke in Britsum liep het anders. Die werd in 2001 gestolen uit de kluis in het kantoor van Stichting Alde Fryske Tsjerken en dook pas na vijftien jaar weer op bij een veiling in Alkmaar. Het was een bijzonder exemplaar, met rijke zilveren versieringen op de omslag. De verzekering had de stichting er 4500 euro voor uitgekeerd. Op 24 augustus 2016 kreeg voorzitter Jan Kersbergen van Alde Fryske Tsjerken de bijbel overhandigd door Alkmaarse rechercheurs. Deze is nu uitgeleend aan het Fries Museum en te zien in de permanente expositie.

Na onderzoek door Marco Blokhuis, specialist van het protestants erfgoed van Museum Catharijneconvent, bleek dat deze bijbel uit 1714 oorspronkelijk afkomstig was uit de adellijke families Burmania en Eysinga; hun familiewapens zijn op de zilveren schildjes op de omslag aangebracht. „Dat kwam veel meer voor. Zeker voor de adel was een mooie Statenbijbel ook een statussymbool. Vaak lieten ze er bijzondere prenten en kaarten in binden. Dat kan zo’n bijbel waardevol maken. Zulke pronkende privébijbels werden ook wel geschonken aan kerken, zo kwam dit exemplaar op de preekstoel van de Johanneskerk in Britsum terecht.”


Voorbeeld van beschadigde kanselbijbel die Tycho Kloeg tegenkomt. Foto: Tycho Kloeg

Er is nog nauwelijks onderzoek gedaan naar het historische verschijnsel van deze bijbels: sinds wanneer en waarom er zulke grote exemplaren bij preekstoelen liggen is niet met zekerheid te zeggen. Al redenerend kan Blokhuis twee redenen bedenken voor het formaat: „Het gaat om status, maar ook om praktisch gebruik. De eerste Statenvertaling werd in 1637 al uitgegeven in groot formaat. Dat is in slechtverlichte kerken handig: bij vieringen in de ochtend is er doorgaans voldoende licht, maar ’s middags en ’s avonds is het moeilijker, dan moet je met kaarsen gaan werken. Het is voor de predikant dan wel fijn om een boek met grote letters voor je te hebben. Voor die preekstoelbijbels werden al spoedig grote lezenaars gemaakt.”

Een kanselbijbel hoeft niet aan een definitie te voldoen: iedere bijbel die blijvend op de lezenaar bij de preekstoel ligt kan zo worden genoemd. Van oudsher gaat het daarbij om Statenbijbels. „Je kunt deze bijbels zien als symbool van de protestantse waardering voor het Woord”, meent Blokhuis.

„Maar dat is wel een ontwikkeling geweest, denk ik. In de eerste jaren van de reformatie was de Statenvertaling er nog niet. En ik weet ook niet of deze bijbels na 1637 wel standaard op de preekstoel lagen. Er stond weliswaar een hekwerk rond de preekstoel, het doophek, waardoor het gebied een beetje afgesloten was, maar de kerken waren gewoon open en iedereen kon er zomaar binnenlopen. Het zou me niet verbazen als de bijbel buiten de vieringen ergens werd opgeborgen. Dat gebeurt tegenwoordig ook wel ter voorkoming van diefstal. ”

Generaties aan voorgangers gebruikten de bijbels intensief. Tegenwoordig komt het ook voor dat predikanten de kanselbijbels op de lezenaar gebruiken als ondergrond, om hun eigen papieren op te leggen. Het heeft allemaal zo zijn gevolgen, merkt Kloeg.

Pijschade

Hij werkt vijftien jaar als papier- en boekrestaurator. In die tijd heeft Kloeg ook bijbels uit Friese kerken gerestaureerd; onder meer de Stichting Alde Fryske Tsjerken heeft hem ingehuurd om kanselbijbels te conserveren. ,,Je ziet heel vaak dat de pagina’s in de rechteronderhoek zijn beschadigd. Dat noemen wij pijschade, omdat predikanten daar jarenlang met hun handen, armen of de mouwen van hun gewaad overheen zijn gegaan. De hoeken staan daardoor vaak helemaal omhoog.”

Wanneer gemeenten hun kanselbijbel laten opknappen, moeten ze kiezen tussen restaureren en conserveren. Kloeg: ,,Bij restaureren brengen we de bijbel weer terug in de oorspronkelijke staat, terwijl het bij het conserveren vooral gaat om het voorkomen dat hij verder verslechtert. Bij de pijschade kun je er bijvoorbeeld voor kiezen om alle pagina’s te herstellen, maar dat kost heel veel tijd. Soms is het voldoende om de opstaande randen een beetje af te vlakken; dan voorkom je al dat het verder beschadigt.”

Blokhuis onderstreept dat een oude bijbel er best oud mag uitzien. „Het moet vooral niet ‘als nieuw’ worden. Aan restauraties worden soms kapitalen uitgegeven, dan kun je volgens mij beter een andere oude kopen. En de eigen oude gooi je dan natuurlijk niet weg, maar die bewaar je.”

Dit is de eerste introducerende aflevering van een serie over kanselbijbels in Friese kerken


Voorbeeld van beschadigde kanselbijbel die Tycho Kloeg tegenkomt. Foto: Tycho Kloeg

Registreer u bij het Friesch Dagblad

Registreren
  • Registreren is zonder kosten of verplichtingen
  • Alle artikelen op frieschdagblad.nl zijn volledig toegankelijk
Hoofdredacteur

Waarom Friesch Dagblad?

  • Het nieuws uit Fryslân
  • Verdieping en duiding bij de actualiteit
  • Opinies en analyses
  • Betrouwbaar, kritisch, evenwichtig en opbouwend
Registreren
Sluiten
Sluiten