‘Komt dat schooooot!!!’ De stem én stempel van voetbalcommentatoren

De stem van een voetbalcommentator kan hetzelfde effect hebben als een geur of een bepaald deuntje: als bij toverslag voert die je terug naar een specifiek moment uit het verleden zonder dat je daar enige invloed op hebt. Een analyse.

Roberto Pennino

Geplaatst: 22 februari 2021 om 19:00

Herman Kuiphof, geboren in Franeker, heeft hele generaties televisiekijkers geboeid met zijn stemgeluid en kunde.   FOTO’S: ANP
0%

Vraag een echte voetballiefhebber naar zijn favoriete commentator en je krijgt onmiddellijk antwoord. Zoals de redactie van het magazine Tardelli ervoer, nadat ze recentelijk een verkiezing van de beste Nederlandstalige commentatoren uitschreef.

Dat de stem van degene die een belangrijk voetbalmoment heeft verslagen je bijblijft, is natuurlijk niet echt verwonderlijk. Je wordt als het ware vocaal aan de hand genomen en het veld op gesleurd. Maar er zit meer achter. De stem van de commentator in kwestie raakt iets in de kern wat in je brein wordt opgeslagen: de wijze waarop een bepaalde actie, een doelpunt of een al dan niet benutte penalty werd verwoord op het precieze moment dat het gebeurde, blijft voor altijd hangen in je herinnering. En nog een belangrijk aspect: om het commentaar ten volle te hebben beleefd, moet je het wel live hebben meegemaakt. Want kippenvel kun je niet met terugwerkende kracht krijgen.

Zo vind ik een grootheid als Herman Kuiphof prachtig om naar te luisteren. Zijn stemgeluid is aangenaam, zijn dictie fenomenaal. Het zinnetje ‘zijn we er toch ingetuind’ na de 2-1 van Gerd Müller tijdens de WK-finale van 1974 is legendarisch, en ook zijn toelichtingen bij de Europa Cup-wedstrijden van Ajax in de periode 1971-1973 klinken als een klok. Alleen, ik heb er geen live herinnering aan omdat ik te jong was om die wedstrijden bewust mee te maken. Hoe graag ik ook naar de verslagen van Kuiphof luister, ze zullen nooit zo’n diepe snaar raken als de commentatoren die ik jaren later wél live heb meegemaakt.

Zo heb ik ooit de lp ‘Ajax - Juventus’ aangeschaft met hoogtepunten uit de originele NOS-radioreportage door Theo Koomen en Dick van Rijn van de finale om de Europa-Cup 1 in 1973. Fascinerend om te beluisteren hoe het Grote Ajax door die twee commentatoren (aangevuld door Jaap Bax) werd verslagen. Maar mijn beleving ervan is vergelijkbaar met het gevoel dat ik krijg bij het Polygoonjournaal: respect en een onbestemde nostalgie, maar geen kippenvel.

Een wezenlijk verschil

Daarbij maakt het nog een wezenlijk verschil of de wedstrijd voor de radio of voor de televisie wordt verslagen. Want dat zijn twee totaal verschillende takken van sport. De eerste moet, in de geest van een hoorspel, veel meer uitleggen zodat de luisteraar zich een zo levendig mogelijk beeld kan vormen van wat er op het veld gebeurt, terwijl de tweede de beelden op de buis zinvol moet aanvullen. Het zijn lange tijd twee gescheiden werelden geweest, totdat Jack van Gelder ergens in de jaren negentig een cross-over maakte. Of beter gezegd: totdat veel mensen het dolenthousiaste radiocommentaar van Van Gelder beluisterden terwijl de televisiestem het zwijgen werd opgelegd. En dat alles voor een onversneden live ervaring met een maximale kippenvelscore.

In 1982 kreeg het Nederlandse publiek met een heel ander geluid te maken dan het gewend was: dat van de Belg Rik de Saedeleer. Niet dat De Saedeleer een compleet onbekende was, maar tijdens de Mundial in Spanje werd hij een van de leidende commentatoren, niet in de laatste plaats omdat Nederland zich niet had gekwalificeerd voor de eindronde en de BRT en de NOS hadden besloten om kostenbesparend samen op te trekken.

 

Het leverde vooral aan Belgische kant taalkundige juweeltjes op met als absolute hoofdpersoon De Saedeleer. Er bestaat zelfs een heuse langspeelplaat van

Het gevolg was dat Nederlandse en Belgische kijkers afwisselend Vlaams en Nederlands commentaar voor de kiezen kregen. En dat leverde vooral aan Belgische kant taalkundige juweeltjes op met als absolute hoofdpersoon De Saedeleer. Er bestaat zelfs een heuse langspeelplaat met zijn mooiste vondsten tijdens dat toernooi. Wie een exemplaar ervan bezit, hoort niet alleen groot vakmanschap maar ook een sterke mening en dito voorkeur.

Smaken verschillen

Afgezien van de Rode Duivels, die logischerwijze tot groot enthousiasme van De Saedeleer hun openingswedstrijd van wereldkampioen Argentinië wonnen, lag zijn voetbaltechnische voorkeur, zoals bij de meeste journalisten in die zomer, bij het Braziliaanse elftal. En daarin vergaloppeerde De Saedeleer zich bij aanvang van de wedstrijd tussen Argentinië tegen Brazilië.

Op 2 juli 1982 verwelkomde hij de televisiekijkers met de woorden: ‘Dames en heren, welkom in Sarrià en mag ik u feliciteren dat u vandaag heeft vrijgemaakt om te kijken naar de Mundial want als dit niet de hoofddag wordt van de Mundial 82 dan zal er wel geen hoofddag meer komen. Want vandaag speelt de oude wereldkampioen Argentinië tegen de nieuwe wereldkampioen Brazilië.’

Rik de Saedeleer.

Ondanks het feit dat hij er achteraf volledig naast bleek te zitten (Italië zou wereldkampioen worden en de ‘hoofddag’ zou drie dagen later komen: de clash tussen de Azzurri en de Seleçao) is het fragment nog steeds om van te smullen. Zoals De Saedeleer niet veel later in die uitzending ook zegt: ‘Junior… wat moet dat worden als hij volwassen is…?’

Smaken verschillen, maar de humor die de Belgische vakman er iedere keer weer in legde, maakt dit soort verslagen voor altijd boeiend. Om over zijn commentaren tijdens het WK in Mexico vier jaar later nog maar te zwijgen. Legendarisch is het moment waarop hij een stukje papier door de lucht ziet dartelen in de buurt van doelman Pfaff en hij daarbij ad rem en gortdroog met zijn kenmerkende Vlaamse tongval opmerkt dat de wedstrijd ‘nog niet is om over naar huis te schrijven’.

‘Langs de Lijn’

In Nederland is radioprogramma Langs de Lijn al decennialang een succesformule. Afgewisseld met aangename muziek wordt heen en weer geschakeld tussen de commentatoren die in het hele land op de tribunes zitten, zodat de luisteraar thuis op de bank de eredivisie live kan beleven. In de beginjaren mocht Langs de Lijn alleen de tweede helft live op de radio bespreken. Tijdens de eerste 45 minuten werd er soms wat gehint over wat er op de velden gebeurde, en was berichten over de tussenstanden niet toegestaan.

Zo herinner ik me op een woensdagavond een cryptische zin van een van de presentatoren (wellicht was het Tom van ’t Hek of misschien Govert van Brakel). Het betrof een topper tussen het Ajax van trainer Johan Cruijff en het bezoekende PSV. Op een bepaald moment hoorde ik vlak voor rust een volzin in de trant van ‘Donkere wolken zijn vanuit Breukelen richting Amsterdam getrokken en hebben inmiddels het Olympisch Stadion bereikt’. Ik vond het fascinerend. Want die ene zin zette je als luisteraar aan het denken, en dat was natuurlijk ook de bedoeling.

Lees ook: Serie Sportjournalistiek: De doorbraak van het ‘kleedkamerverhaal’

Gedurende de hele rust bleef het in mijn hoofd malen. Wat werd ermee bedoeld? Wat was de stand? Wat was er allemaal gebeurd in de eerste helft? De meest logische conclusie was dat Ajax op achterstand stond en dat Van Breukelen de uitblinker was die - wie weet? - misschien zelfs een penalty had gestopt. Maar zekerheid had je als luisteraar nooit, want de interpretaties konden alle kanten uit. Niet alleen om wát er werd gezegd, maar ook om wat je, als supporter van de ene of de andere club, in de gesproken woorden wílde horen.

 

De muziek werd weggedraaid en gejuich schalde door de ether. Dan kwam de naam van de commentator naar wie live werd geschakeld

Pas later mocht op de radio vanaf de eerste tot de laatste wedstrijdminuut verslag worden gedaan. Een verdubbeling in tijd van het luisterplezier, en dus ook van de hoogtepunten van iedere uitzending: het oprispen van spanning elke keer dat de muziek werd onderbroken voor een net gevallen doelpunt. De muziek werd weggedraaid en gejuich schalde door de ether. Dan kwam de naam van de commentator naar wie live werd geschakeld. Even was er die aarzeling: welke wedstrijd was dit en wie had er gescoord?

En dan was daar de stem die luid en duidelijk uitsluitsel gaf: ‘Het is hier in Rotterdam 2-0 geworden door een doelpunt van Pétur Pétursson en het lijkt erop dat daarmee de wedstrijd is beslist...’ Gevolgd door de stem van de presentator vanuit Hilversum: ‘Feyenoord kan dus de punten waarschijnlijk in de Kuip houden, maar hoe is de stand van zaken in het Oosterpark, Henk Kok...?’

Jaap, Theo, Bert

Dat was meteen een tweede aspect dat de radiobeleving kleur gaf: de namen van de over de Nederlandse stadions verspreide verslaggevers. Jaap, Theo, Bert en noem ze allemaal maar op. Zeer verschillende stemmen en al even diverse stijlen van commentaar die in onderling samenspel een vertrouwde lappendeken van huiskamergenot opleverden.

Theo Koomen.

Een specifieke zondagmiddag staat me nog helder op het netvlies, of beter: helder op het trommelvlies. Het was 18 september 1983 en wie ook die middag bij Langs de Lijn de plaatjes moest draaien, tussen 15.30 uur en 16.15 uur had hij net zo goed een ommetje kunnen gaan maken. Nadat John Eriksen in de wedstrijd Roda JC - PEC Zwolle drie minuten na rust de score op 3-1 voor de thuisclub had gebracht, bleef het elf minuten relatief rustig.

 

Het is ongetwijfeld tot op de dag van vandaag het absolute record van onderbrekingen in een half uur uitzendtijd van Langs de Lijn

Maar toen barstten in Kerkrade en Amsterdam simultaan twee stormen los en waren de omschakelingen van Kaalheide naar het Olympisch Stadion, waar Ajax de Klassieker tegen Feyenoord (met Johan Cruijff in de gelederen) speelde, bijna niet bij te houden: 59e minuut Rini van Roon (3-2, aansluitingstreffer PEC), 61e minuut Keje Molenaar (4-2 voor Ajax), 63e minuut Martin van Geel (4-2 voor Roda), een minuut later Ronald Koeman (5-2 voor Ajax), 73e minuut René Hofman (5-2 voor Roda) en in dezelfde minuut Marco van Basten (6-2 Ajax), 74e minuut weer eens John Eriksen (6-2 Roda), vijf minuten later wederom Martin van Geel (7-2 Roda), 84e minuut de Deen Jesper Olsen (7-2 Ajax), en drie minuten later Marco van Basten (8-2 Ajax), met als sluitstuk Gerrit Visscher die in de 89e minuut de derde treffer voor PEC aantekende (7-3).

Lees ook: Serie Sportjournalistiek: Televisie brengt sportkoorts in Nederland

De luisteraars werden meegezogen in een wervelwind van goals die zijn weerga niet kende. Het is ongetwijfeld tot op de dag van vandaag het absolute record van onderbrekingen in een half uur uitzendtijd van Langs de Lijn.

Om de commentaren te behouden maakte ik als kind met mijn cassetterecorder opnames van de wedstrijdverslagen. En die bandjes speelde ik regelmatig af als een soort achtergrondmuziek op mijn jongenskamer met als gevolg dat ik na verloop van tijd niet alleen de woorden, maar ook de pauzes en versprekingen van de commentatoren wel kon dromen. Ze zijn als het ware voor altijd verweven met mijn herinneringen aan bepaalde wedstrijdmomenten.

In een buitenlandse taal

Een curieuze ervaring heb ik altijd wanneer ik verslagen van dezelfde wedstrijd in een buitenlandse taal beluister. Op slag ga ik het betreffende moment anders beleven. Zo is het bekijken van de WK-finale van 1978 in het Engels heel anders dan het bij vlagen briljante commentaar dat de kijker van Theo Reitsma kreeg voorgeschoteld. De Engelsen met hun onderkoelde humor versus Reitsma die vooral zo treffend en nuchter situaties op het veld verbaal kon begeleiden.

Zuid-Amerikaanse commentatoren zijn weer een heel ander verhaal. In plaats van de Britse onderkoeling excelleren die juist in het oververhitten van wat ze hun publiek voorschotelen. Met lyrische hyperbolen en soms eindeloze herhalingen van de naam van de speler in kwestie (denk aan Maradona tijdens zijn geniale dribbel op weg naar zijn tweede treffer tegen Engeland op het WK van 1986) word je naar het puntje van je stoel getrokken. Met elke kreet in overenthousiast Spaans stijgt je hartslag, tot de becommentarieerde actie doeltreffend tot een climax komt. Het is balanceren tussen kunst en kitsch wellicht, maar doet ongetwijfeld recht aan de gepassioneerde volksaard van de Zuid-Amerikaanse luisteraar.

Jack van Gelder.

Het speelveld van Nederlandse commentatoren in de jaren zeventig en tachtig waarin ingetogenheid de boventoon voerde, kende twee grote vernieuwers: eerst Theo Koomen en later Jack van Gelder. Het enthousiasme waarmee zij verslag deden (en Van Gelder natuurlijk nog steeds doet) mag je gerust opzwepend noemen, Zuid-Amerikaans bijna. Zo nam Koomen het niet altijd zo nauw met de feiten als dit het spektakel ten goede kwam. Van Gelder lijkt nog meer emotioneel betrokken en geeft die emoties op een bijna on-Nederlandse manier de vrije loop en dat heeft momenten opgeleverd die tot de meest legendarische uit de vaderlandse sportverslaggeving behoren.

Lees ook: Serie sportjournalistiek: Nagelbijtend luisteren naar het radiotoestel

De NOS onderkende al vroeg zijn kwaliteiten en koppelde Van Gelder op het EK van 1988 in West-Duitsland aan de zeer ter zake deskundige maar ingetogen Bert Nederlof. Gaandeweg het toernooi vormden zij op de radio een twee-eenheid die de luisteraar, ook zonder televisiebeelden, op sleeptouw nam. Hun commentaren troffen doel. Het feit dat het Nederlands elftal Europees kampioen werd en de Oranje-koorts naar ongekende hoogten steeg, speelde daarbij ook geen onbelangrijke rol.

Een commercieel succes

Aan het eind van dat EK was het duo Van Gelder - Nederlof zó geliefd dat al gauw een cassette op de markt kwam met samenvattingen van de becommentarieerde duels en de interviews voor en na de wedstrijden. Het werd een commercieel succes. Nederland hield in die dagen niet alleen van Oranje maar van alles dat aan de onvergetelijke successen van de mannen van Michels kleefde.

Theo Reitsma, Evert ten Napel en Ron de Rijk.

Op de televisie hebben Evert ten Napel en Theo Reitsma die zomer op hun manier hun plek in het collectieve bewustzijn veroverd. Reitsma door zijn verspreking na het derde doelpunt van Van Basten tegen Engeland ‘Van Basten. Weer drie. Of weer drie, het is zijn derde...’ en Ten Napel met zijn commentaar op een scène na de historische overwinning van Oranje in Hamburg op de West-Duitsers: ‘Gullit die Michels optilt, ja daar krijg je toch een brok van in je keel.’ Een fragment dat ontelbare keren werd herhaald en de Nederlandse kijker, in de roes van de overwinning op de toen gehate oosterburen, luisterde ernaar en en moest zijn eigen emoties erbij wegslikken.

 

Bij het horen van hun stemmen komen de gouden herinneringen aan prachtige voetbalmomenten, van jong en oud, onmiddellijk weer naar boven

En zo zijn er allerlei stemmen die voor altijd verbonden zijn aan bepaalde hoogte- én dieptepunten uit het voetbal. Of het nu Hugo Walker is met zijn ‘Komt dat schot!’ of de prachtige, erudiete manier waarop Heinze Bakker samenvattingen voor Studio Sport inleidde. Of de anchorman pur sang Mart Smeets, met zijn ‘Mag ik dit zeggen? Ja, ik mag dit zeggen…’ en Jaap Bax met zijn doorrookte stem. Henk Kok die met zijn tongval prima paste bij het voetbal uit het hoge Noorden. Of Kees Jansma die de klemtoon van het woord ‘balverlíes’ steevast op het tweede deel van het woord plaatste.

De Belg Frank Raes, ingetogener dan de meest ingetogen Nederlandse commentator en daarmee de absolute tegenpool van De Saedeleer. Of Eddy Poelmann, maar zeker ook Hans Kraay sr., bijna eentonig maar met inside kennis van zaken, ze hebben allemaal hun stem én hun stempel gedrukt op de voetbalbeleving van generaties Nederlanders. Zoals Frank Snoeks, Jeroen Grueter en ook Wytse van der Goot dat voor de huidige generatie doen. Bij het horen van hun stemmen komen de gouden herinneringen aan prachtige voetbalmomenten, van jong en oud, onmiddellijk weer naar boven.

Roberto Pennino (49 jaar) is van beroep advocaat en is daarnaast eindredacteur van het historisch voetbalmagazine ‘Tardelli’ en auteur van de boeken ‘Onsterfelijk Torino’ en ‘Forza Olandesi’

Registreer u bij het Friesch Dagblad

Registreren
  • Registreren is zonder kosten of verplichtingen
  • Alle artikelen op frieschdagblad.nl zijn volledig toegankelijk
Hoofdredacteur

Waarom Friesch Dagblad?

  • Het nieuws uit Fryslân
  • Verdieping en duiding bij de actualiteit
  • Opinies en analyses
  • Betrouwbaar, kritisch, evenwichtig en opbouwend
Registreren
Sluiten
Sluiten