Verkiezingen: Transparante energieprojecten en anders niet

Nu we binnenkort mogen stemmen op Kamerleden die het land de komende vier jaar bij de hand gaan nemen, kan het geen kwaad om een verlanglijstje te maken van wat er van hen verwacht wordt. Zeker als we kijken naar de energievoorziening.

Sybrand Frietema de Vries

Geplaatst: 04 februari 2021 om 19:00

‘Het neerleggen van zonneparken, oprichten van windturbines en het graven van warmtenetten met maatschappelijke middelen zijn allemaal monopoloïde activiteiten. Als dat gebeurt bij de invulling van een maatschappelijk opgave moet het niet een exercitie van een aantal bedrijven zijn om snel rijk te worden.’   FOTO: ANP
0%

De klimaatopgave (de opwarming van de aarde binnen leefbare grenzen houden door de uitstoot van broeikasgassen als CO2 zo snel mogelijk tot nul terug te dringen) blijft de grote uitdaging van deze tijd. Daarbij, het vervroegde einde van het winnen van Gronings aardgas noopt onze maatschappij tot versnelling van drastische maatregelen. Maatregelen die de leefomgeving van burgers en bedrijven duurzamer maken maar hen ook hard kunnen raken.

Is Nederland eigenlijk wel klaar voor zo’n geaccelereerde transitie, wij polderen toch altijd rustig naar een oplossing? Ja én nee. Ja, inderdaad poldert een handjevol bedrijven en instellingen langzaam maar braaf richting een klimaatakkoord. Nee, er gebeurt al van alles waar burgers niet op de juiste wijze bij betrokken zijn. Als burgers er bij betrokken zijn is dat soms toeval of willekeur. Dat moet anders en dat kan wat mij betreft direct in het begin van een volgende kabinetsperiode verbeterd worden.

Gestructureerde omslag

Nederland is voor het gemak opgedeeld in dertig regio’s – Fryslân is er één – die in het kader van de Regionale Energie Strategie (RES) oplossingen gaan bedenken en uitvoeren. Dat betekent meer zonne- en windparken maar bijvoorbeeld ook warmtenetten in dorpen en wijken. Ik denk dat Nederland grote behoefte heeft aan zo’n gestructureerde omslag. Maar laat helder zijn: het is lastig om in zo’n groot, kennisgedreven project ‘de burger’ er bij te betrekken.

Lees ook: Energietransitie is eigenlijk een maatschappelijke transitie: ,,Het raakt de hele gemeenschap”

Het neerleggen van zonneparken, oprichten van windturbines en het graven van warmtenetten met maatschappelijke middelen zijn allemaal monopoloïde activiteiten. Als dat gebeurt bij de invulling van een maatschappelijk opgave moet het niet een exercitie van een aantal bedrijven zijn om snel rijk te worden. Dat ondergraaft het noodzakelijke draagvlak. En dat is in de RES van het grootste belang.

Sociaaleconomische analyse

Op mijn verlanglijstje staat daarom op de eerste plek een verplichte sociaaleconomische analyse bij voorgenomen energieprojecten. Laat mij dat uitleggen.

Dat bedrijven snel aan de slag moeten met de energietransitie is evident maar ik zou er aan toe willen voegen dat we van te voren eisen moeten stellen 

Van oudsher bepaalt de overheid wie er geld verdient met energie en wie betaalt. Dat is onder de afgelopen kabinetten verplaatst van nutsbedrijf naar ‘de markt’. Dat laatste is een groepje grote, niet zelden buitenlandse bedrijven, die de blije ontvangers zijn van vergunningen, schaarse netcapaciteit en miljarden subsidie. En daarbij tegelijkertijd de veroorzakers van landschapspijn, milieu-overlast of ander ongemak waar de omgeving dan weer de minder blije ontvanger van is.

Dat bedrijven snel aan de slag moeten met de energietransitie is evident maar ik zou er aan toe willen voegen dat we van te voren eisen moeten stellen aan de gebruikers van subsidies en houders van vergunningen. Die eisen zijn nu te slap: met leuke plaatjes voor ruimtelijke inpassing en een gemompelde belofte tot participatie zijn er al vergunningen te verkrijgen. Daarna nog even langs het subsidieloket en een initiatiefnemer kan aan de slag. Gewapend met de vergunning en een zak geld gaat de initiatiefnemer in een ongelijk gevecht met de omgeving. Ik hoef hiervoor geen voorbeelden aan te dragen. Kranten vullen voldoende pagina’s met beschrijvingen van lokale onvrede en fel protest.

Leren van Denen

Laten we het anders aanpakken. Elk voorstel voor een energieproject dat burgers raakt moet voorzien zijn van een gedegen sociaaleconomische analyse. Ik kijk dan met een schuin oog naar Denemarken waar dat de norm is. Daar moet je als initiatiefnemer aangeven wat het zonnestroompark, de biomassa-verbrandingsinstallatie of een warmtenet toevoegt aan de omgeving en aan Denemarken in het algemeen.

Lees ook: Verkiezingen: Als de Waddenzee zo waardevol is, maak hem dan drie keer zo groot

Burgers en bedrijven die dat aangaan, kunnen nalezen in openbare stukken of het project de oplossing is waarop iedereen zit te wachten, op welke manier er gebruik gemaakt wordt van schaarse middelen en wie er uiteindelijk van profiteert. Samen met de gemeente overzien zij zo de impact van de voorgestelde maatregelen. Als dat een goed doordacht project is, krijgt het de zegen. In Denemarken kunnen bewoners bijvoorbeeld narekenen of het voorgestelde warmtenet in de wijk een goede oplossing is.

De periode van zonnestroom-cowboys, van buitenlandse subsidiesnoepers en van schimmige vergunningsprocessen moeten we achter ons laten

In een tijd waarin de regering met de ‘Rutte-doctrine’ doet alsof elk overheidshandelen bedrijfsgeheim is, kunnen we wel wat transparantie gebruiken. Het is tenslotte ‘ons’ subsidiegeld, ‘ons’ landschap, ‘ons’ netwerk waar initiatiefnemers gebruik van willen maken. De periode van zonnestroom-cowboys, van buitenlandse subsidiesnoepers en van schimmige vergunningsprocessen moeten we achter ons laten. We moeten bewust, lokaal en prudent met onze omgeving aan de slag – in alle openheid.

Met de billen bloot

In de praktijk van de energietransitie – zeker in de het kader van de RES – moet daarom de sociaaleconomische analyse de lat worden waarlangs projecten beoordeeld worden. Dat geldt voor warmtenetten, windturbines, netverzwaring, biogas-installaties, zonneparken, wijkbatterijen, noem maar op. Overal waar bedrijven of groepen burgers aan de slag willen met subsidies, of van de gemeente of provincie een vergunning willen krijgen, moeten ze met de billen bloot.

In een openbaar document geven de initiatiefnemers aan wat de opgave is, hoe ze die willen invullen, op welke wijze ze gaan werken, wie er waarmee geld verdient. Plus het belangrijkste: op welke wijze de omgeving, Fryslân en heel Nederland er uiteindelijk beter van wordt. De omgeving en de vergunningverleners kunnen zien of dit het antwoord is voor de opgave waarvoor men zich gesteld ziet. Als dat niet zo is, heeft het dorp of de wijk de mogelijkheid om zelf met een alternatieve oplossing naar voren te komen of zoekt de gemeente naar een partij die wel voldoet aan de wensen van de omgeving.

Lees ook: Verdere ontwikkeling van circulaire economie in Fryslân begint met samenwerken

Die mogelijkheid om als dorp een alternatief aan te dragen zit overigens al ingebakken in ons systeem maar op dit moment is er nog geen handvat om hier goed zelf mee aan de slag te gaan of te vergelijken met andere oplossingen. Met een openbare sociaaleconomische analyse die volgens een vast stramien is opgesteld kan dat wel.

Mienskipsenergie

In Fryslân zijn de afgelopen decennia slechte én goede ervaringen geweest met de verduurzaming van de energievoorziening. Van fel protest tegen windparken tot breed omarmde dorpsmolens. De projecten overziend lijkt het dat de voornaamste factor voor succes was én is dat projecten die uitgaan van de lokale opgave en daarbij lokaal welzijn tot doel hebben, langjarig op veel draagvlak kunnen rekenen. En onder de verzamelnaam ‘mien-skipsenergie’werken lokale over-heden, dorpsbelangen en energiecoöperaties samen om dit soort breedgedragen projecten van de grond te krijgen en in beleid vast te leggen. Daar kan de rest van Nederland wat van leren.

In Fryslân weten we dat een goed project begint met uitleggen waarom iets goed is voor de ‘mien-skip’

Laten we de komende tijd scherp letten op aspirant-Kamerleden die begrijpen dat de willekeur van strooien met subsidies, vergunningen en schaarse ruimte het draagvlak voor de grote vraagstukken niet dichterbij brengt. In het kader van de RES zullen overal in het land vlak bij dorpen en in wijken grootschalige energieprojecten worden gestart. In Fryslân weten we dat een goed project begint met uitleggen waarom iets goed is voor de ‘mien-skip’. Verkiezingstijd is het moment om die ervaringen als voorwaarde in een goed analysemodel onder te brengen. Voor heel Nederland.

Sybrand Frietema de Vries houdt zich bezig met de rol burgers in de energietransitie. Hij schrijft daarover een column in Friesch Dagblad.

Dit artikel maakt deel uit van een serie in aanloop naar het lijsttrekkersdebat. Lees meer op www.frieschdagblad.nl/debat. Kijk daar op 8 februari om half vier ook naar het Noordelijk Lijsttrekkersdebat

Registreer u bij het Friesch Dagblad

Registreren
  • Registreren is zonder kosten of verplichtingen
  • Alle artikelen op frieschdagblad.nl zijn volledig toegankelijk
Hoofdredacteur

Opinie: Het gezicht van eenzame ouderen

Opinie

Er zijn in coronatijd weinig activiteiten voor ouderen. En daarmee schiet aandacht voor eenzaamheid en ouderdomsziekten zoals alzheimer of dementie er ook bij in. Een provinciaal n...

9 uur geleden

Lees meer

Thecla Bodewes weet het tij te keren

Economie

Scheepsbouwer Thecla Bodewes (TB) Shipyards heeft vorig jaar bijna zes ton winst gemaakt. In 2019 was nog een reorganisatie noodzakelijk, toen het bedrijf ruim twee miljoen euro ve...

19 uur geleden

Lees meer

Waarom Friesch Dagblad?

  • Het nieuws uit Fryslân
  • Verdieping en duiding bij de actualiteit
  • Opinies en analyses
  • Betrouwbaar, kritisch, evenwichtig en opbouwend
Registreren
Sluiten
Sluiten