Biograaf Sandra Langereis: Erasmus was een moderne theoloog die tot kritisch Bijbellezen aanzette

Sandra Langereis (1967) schreef een meer dan vuistdikke biografie over Erasmus: Erasmus. Dwarsdenker. In 784 pagina’s beschrijft zij het leven, het werk en vooral de betekenis van de theoloog en veel- schrijver die in Rotterdam werd geboren.

Jan de Bas

Geplaatst: 03 maart 2021 om 14:00

Sandra Langereis: ,,Erasmus wilde Bijbellezers omscholen tot historisch en literair uitstekend geïnformeerde lezers.”   FOTO: WIKI COMMONS
0%

In haar boek besteedt ze veel aandacht aan Erasmus als Bijbelonderzoeker. Erasmus (1466-1536) is volgens Langereis welhaast een moderne theoloog en een vernieuwende auteur waar we in onze tijd ons voordeel mee kunnen doen. Ze is een historicus die zich specialiseerde in het schrijven van biografisch-georiënteerde monografieën en biografieën over humanisten uit de vijfttiende, zestiende en zeventiende eeuw.

Kun je stellen dat uw biografie over Erasmus de culminatie vormt?

,,Ja, dat klopt. Ik heb als cultuur- en wetenschapshistoricus nu vijf boeken geschreven. Mijn vorige biografie ging over Christoffel Plantijn en tijdens het schrijven van dat boek, De woordenaar, ontstond bij mij een steeds grotere belangstelling voor Erasmus. Plantijn staat bekend om zijn meertalenbijbel uit 1572 met de Bijbel in het Latijn, Grieks, Hebreeuws, Aramees en Syrisch. Erasmus was Plantijns grote inspirator, de man die rond 1500 als allereerste had bedacht dat de Bijbel in de oertaal moest worden herlezen.”

,,Erasmus was een humanist, zoals ze dat toen noemden: een intellectueel die terug wilde naar de bron. Hij vond dat alle heidense én vroegchristelijke literatuur uit de Oudheid het verdiende helemaal opnieuw te worden bestudeerd. Dan zouden mensen begrijpen wat er werkelijk stond in bijvoorbeeld de authentieke Homerus, of in de authentieke Bijbel.”

Wat moest hij daar allemaal voor doen?

,,Erasmus was echt de verpersoonlijking van die terugkeer naar de bronnen. Meer dan wie ook heeft hij zich destijds verdienstelijk gemaakt voor de literatuur en de wetenschap, in een tijd dat de boekdrukkunst nog in de kinderschoenen stond. Door zichzelf als autodidact écht klassiek Latijn en Grieks te leren, in een tijd dat die vakken op de universiteit nog niet eens bestonden. En ook door uiterst zeldzame oude Bijbelhandschriften te verzamelen, in een tijd dat er geen sprake was van openbare archieven of bibliotheken.”

 

Je moet je voorstellen dat deze man intens gemotiveerd was en grote financiële en emotionele offers moest brengen om zijn werken te publiceren

,,Dat deed hij allemaal in een periode waarin nog geen subsidies werden verstrekt voor wetenschappelijk onderzoek. Je moet je voorstellen dat deze man intens gemotiveerd was en grote financiële en emotionele offers moest brengen om zijn werken te publiceren. Dat vind ik fascinerend. Al mijn boeken gaan over dit soort gedreven cultuurmakers.’

U geeft aan dat het schrijven van brieven voor humanisten, zoals Erasmus, van groot belang was om hun ideeën uit te dragen en te netwerken. Zijn die brieven voor een historicus uit de 21e eeuw goed te lezen?

,,Ja, maar ik ben dan wel een zeer geoefend brievenlezer. Ook in mijn vorige boeken vormden brieven de hoofdbron voor het ontrafelen van een biografie. Erasmus’ bewaard gebleven correspondentie bevat ruim drieduizend brieven: een gigantisch aantal. En al die brieven schreef hij in het Latijn. Dat moet je goed kunnen lezen. Bovendien moet je beseffen dat brieven altijd op verschillende niveaus worden geschreven, afhankelijk van de geadresseerde. Het gaat erom dat je de motivatie van brieven leert decoderen. Het belang van brieven als biografische bronnen is groot: ze geven inzicht in de thema’s die Erasmus obsedeerden en laten zien hoe hij met die thema’s aan het werk ging. Uiteraard werpen de brieven ook een blik op het persoonlijke leven van Erasmus en de tijd waarin hij leefde.’

Bent u zelf ook een brievenschrijver?

,,Ik stuur zeer uitgebreide appjes en mailtjes. Mijn omgeving vindt dat soms wel vermoeiend! Mijn kinderen zeggen wel eens wanneer zij mij appen dat ze op hun telefoon wel heel langdurig de melding krijgen ‘is aan het typen’. Echte brieven schrijf ik niet veel meer, want dat wordt eigenlijk niet meer van je verwacht.”

In uw boek benadrukt u de betekenis van Erasmus als Bijbelwetenschapper.

,,Dat doe ik omdat volgens mij Erasmus zichzelf in de eerste plaats zag als Bijbelwetenschapper. En ook omdat Erasmus grote betekenis heeft gehad voor de moderne Bijbelwetenschap. Ik heb in mijn biografie geprobeerd de recente veelal Engelstalige vakliteratuur over Erasmus met mijn eigen onderzoek naar zijn brieven en boeken te laten samenkomen. Zo is een Nederlandstalige biografie ontstaan die een geheel nieuw beeld van Erasmus geeft en bedoeld is voor een breed historisch en cultureel geïnteresseerd publiek.”


Biograaf Sandra Langereis. Foto: Geert Snoeijer

,,In de biografie presenteer ik Erasmus als een moderne denker die ernaar streefde om Bijbellezers rationeler en intelligenter te maken. Dat deed hij door terug te gaan naar de oorspronkelijke Bijbelteksten en dus niet door zich te baseren op de Vulgaat, de Latijnse vertaling die op dat moment in de Rooms-Katholieke Kerk werd gelezen. Voor Erasmus was de Bijbel een product van de klassieke cultuur. De Bijbelauteurs hanteerden de schrijftechnieken uit hun tijd en gebruikten bijvoorbeeld overdrijvingen en grappen op een manier zoals deze voorkwamen in het werk van Griekse en Romeinse auteurs. Die context wilde Erasmus de Bijbellezer meegeven.”

Erasmus wordt traditioneel gezien als de conservatieve opponent van de grote vernieuwer Maarten Luther. Denkt u dat uw biografie protestanten een andere kijk op Erasmus zal geven?

,,Ik zei daar net al dat Erasmus een moderne theoloog was. Luther was dat zeker niet. Luther zag de Bijbel als een rechtstreekse weergave van het woord van God en hij hechtte geen waarde aan de literaire stijl waarin Bijbelauteurs schreven. De Bijbel is bij Erasmus mensenwerk, terwijl Luther de Bijbel - overigens net als de inquisiteurs uit die tijd – toeschreef aan de Heilige Geest en om die reden niet bereid was om de historische totstandkoming van de Bijbel ter discussie te stellen. Dat laatste was nu juist wat Erasmus voor ogen stond.”

Lees ook: In Worms kwam Luthers zaak in de spotlights van het wereldtoneel

,,Erasmus gaf het Nieuwe Testament uit in het Grieks, precies zoals de evangelisten en apostelen alles oorspronkelijk hadden opgeschreven, met zijn eigen nieuwe hertaling van de Latijnse Vulgaat ernaast, getrouw aan het Griekse origineel. Bij al zijn vertaalingrepen leverde Erasmus noten waarin hij voor- én tegenargumenten opsomde en keurig zijn bronnen vermeldde. Dat verschilt dag en nacht met Luthers Duitse Bijbelvertaling. Daar vind je geen noten met verantwoordingen bij Luthers vertaalkeuzes, die vaak afweken van het Griekse origineel.”

 

Erasmus wilde Bijbellezers omscholen tot historisch en literair uitstekend geïnformeerde lezers. Kritische lezers ook

,,Het ging Luther in zijn Duitse Bijbel meer om het overdragen van zijn persoonlijke visie. Maar Erasmus wilde Bijbellezers omscholen tot historisch en literair uitstekend geïnformeerde lezers. Kritische lezers, die zelfstandig moesten kunnen beoordelen of Erasmus’ vertaalkeuzes de juiste waren.”

,,Dat is volgens mij de belangrijkste betekenis die Erasmus heeft: dat hij een modern type Bijbellezer probeerde op te leiden, een Bijbellezer die zich weerbaar kon opstellen tegen de gepresenteerde Bijbelwoorden. Luther maakte zich daar vreselijk boos over. Die schold Erasmus uit voor een goddeloze Bijbellezer. Daarin onderscheidde Luther zich niet van de ultra-katholieke inquisiteurs van die tijd, die Erasmus’ boeken op een gegeven moment botweg verboden.”


Foto: Wiki Commons

Erasmus kwam uit Rotterdam en reisde kriskras door Europa om les te geven aan universiteiten, om zijn boeken te laten drukken in de beste drukkerijen, of om vrienden te bezoeken. Kwam hij ooit in Friesland? Speelde Friesland een rol in zijn leven?

,,Nee, Erasmus is nooit verder geweest dan Deventer, zoals ik in mijn boek beschrijf. Hij zat daar als jongen op school. Later schrijft hij dat zijn wereld min of meer ophield bij de IJssel, want pas in 1484 – het jaar waarin Erasmus zijn school verliet – kwam er een brug over de IJssel die het reizen naar het noorden vergemakkelijkte. Wel speelden twee Friezen een belangrijke rol in zijn leven. In Oxford raakte hij tijdens zijn eerste bezoek aan Engeland bevriend met een Friese humanist die carrière overzee had gemaakt, Jan Sixtinus uit Bolsward. En later had hij een Friese jongen in dienst als assistent, ook weer een Jan, die hij in dienst nam na de uitgave van Novum Instrumentum - zijn publicatie van het Nieuwe Testament in het Grieks - in 1516. Toen kreeg hij zoveel brieven van blije en boze lezers dat hij meerdere assistenten tegelijk inschakelde om zijn antwoordbrieven aan te dicteren.”

Lees ook: In de Vroege Kerk waren lofprijzingen heel normaal

Uw boek is af. U hebt er zeven jaar aan gewerkt. Waar bent u het meest trots op?

,,Ik houd niet zo erg van het woord trots, maar nu ik het boek in mijn hand houd, voel ik wel een grote voldoening. Het ziet er prachtig uit. Mooi vormgegeven en met veel illustraties. Vooral de omslag vind ik bijzonder. Het is een portret gemaakt door Neel Korteweg en maakt deel uit van de serie 'Erasmus van Amsterdam', die in 2013 in het Bijbels Museum werd geëxposeerd. Het zien van deze expositie was voor mij een stimulus om een biografie over Erasmus te schrijven. Korteweg schilderde Erasmus zo oorspronkelijk, zo anders dan anders en zo inspirerend. Dat sterkte mij in de overtuiging dat het mogelijk moest zijn Erasmus in een nieuwe biografie op een tot nu toe ongeziene manier te portretteren. Ik hoop dat lezers van mijn biografie diezelfde ervaring zullen hebben.”

Sandra Langereis. Erasmus. Dwarsdenker. Een biografie. De Bezige Bij. 39,99 euro

Registreer u bij het Friesch Dagblad

Registreren
  • Registreren is zonder kosten of verplichtingen
  • Alle artikelen op frieschdagblad.nl zijn volledig toegankelijk
Hoofdredacteur

Opinie: Het gezicht van eenzame ouderen

Opinie

Er zijn in coronatijd weinig activiteiten voor ouderen. En daarmee schiet aandacht voor eenzaamheid en ouderdomsziekten zoals alzheimer of dementie er ook bij in. Een provinciaal n...

10 uur geleden

Lees meer

Thecla Bodewes weet het tij te keren

Economie

Scheepsbouwer Thecla Bodewes (TB) Shipyards heeft vorig jaar bijna zes ton winst gemaakt. In 2019 was nog een reorganisatie noodzakelijk, toen het bedrijf ruim twee miljoen euro ve...

19 uur geleden

Lees meer

Waarom Friesch Dagblad?

  • Het nieuws uit Fryslân
  • Verdieping en duiding bij de actualiteit
  • Opinies en analyses
  • Betrouwbaar, kritisch, evenwichtig en opbouwend
Registreren
Sluiten
Sluiten