Schijn bedriegt, Europa is toch nog altijd meer een speler dan een speelbal op het wereldtoneel

In een wereld waarin oude en opkomende grootmachten elkaar verdringen lijkt Europa, dat ongemak voelt bij machtspolitiek, geen goede papieren te hebben. Maar schijn bedriegt.

Niek van der Molen

Geplaatst: 22 april 2021 om 20:00

Vanaf linksboven met de klok mee: de Chinese president Xi Jinping, EU-president Charles Michel, Commissievoorzitter Ursula von der Leyen en de Duitse bondskanselier Angela Merkel tijdens een digitale topontmoeting in september vorig jaar.   FOTO: EPA
0%

Na vijfhonderd jaar een stempel te hebben gedrukt op het wereldtoneel, is het voor Europa even wennen genoegen te nemen met een minder dominante positie. Europa dreigt vermalen te worden in de machtsstrijd tussen China, de Verenigde Staten en Rusland, schrijft Rob de Wijk, hoogleraar internationale betrekkingen en oprichter van het Den Haag Centrum voor Strategische Studies (HCSS), in De slag om Europa – Hoe China en Rusland ons continent uit elkaar spelen.

Van Europa wordt wel eens het beeld geschetst van een volgegeten kalkoen dat dom pikkend rondscharrelt op het wereldtoneel en dat op het menu staat van oude en opkomende grootmachten. Afgaand op de ondertitel van zijn boek is de verwachting dat ook De Wijk die sombere stelling aanhangt, maar niets is minder waar. In zijn verrassend hoopvol gestemde boek laat De Wijk zien dat Poetin en Xi Jinping, net als Trump voor hen, hun tanden stukbijten op Europa.

Datarevolutie

Maar voor hij tot die conclusie komt, schetst De Wijk uitgebreid hoe de stukken op het internationale schaakbord staan opgesteld. De grootmachten van deze wereld zijn verwikkeld in een strijd om de macht. De winnaar van de huidige technologische datarevolutie zal uiteindelijk onze manier van leven bepalen. Als China de wereldorde bepaalt dan zullen democratie, mensenrechten, het internationale recht en de internationale organisaties steeds meer plaatsmaken voor een wereldorde met Chinese trekken. En die gaat uit van autocratie, staatskapitalisme, inperking van vrijheden en de Chinese interpretatie van het internationale recht.

Langzamerhand dringt in Brussel het besef door dat Peking afzetmarkten wil creëren voor overtollige producten, nieuwe afzetmarkten zoekt en toegang wil tot grondstoffen

In de ogen van de Chinese president Xi Jinping is Europa een wingewest. Door het aangaan van samenwerkingsverbanden met Europese landen (zoals het 17+1 forum) en met het Belt and Road Initiative, beter bekend als de Nieuwe Zijderoute, wil China de relaties verbeteren, de handel stimuleren en invloed kopen. Langzamerhand dringt in Brussel het besef door dat Peking afzetmarkten wil creëren voor overtollige producten, nieuwe afzetmarkten zoekt en toegang wil tot grondstoffen. En dat alles op zijn eigen voorwaarden in een geglobaliseerde wereld naar Chinees model.

Ontregelen

Europa wordt ook belaagd door Rusland, al is het op een volstrekt andere manier. Waar de economische reus China uit kracht kan opereren, handelt Rusland – met een bruto nationaal product vergelijkbaar met die van de Benelux – uit zwakte. Door te ontregelen probeert Poetin zijn macht te vergroten. Zijn motieven zijn niet economisch van aard, maar hij wil vooral de veiligheid van Rusland vergroten. Door het uitlokken van conflicten met buurlanden en/of voormalige Sovjetrepublieken schept hij zogeheten ‘bevroren conflicten’ (bijvoorbeeld met Oekraïne) waardoor die landen geen aansluiting kunnen krijgen met het Westen.

Lees ook: Commentaar: Europese Unie zet zichzelf in het hemd

Rusland wordt door rancune geleid. Het Westen wordt verweten dat het de zwakte van de ineengestorte Sovjet-Unie heeft misbruikt om Rusland te vernederen. Door wat Moskou ziet als bemoeienis met de interne politiek in oud-Sovjet-republieken en de uitbreidingsdiscussies rond EU en NAVO, probeert het Westen zijn macht uit te breiden. Voor Poetin zijn de getroubleerde relaties met het Westen ook een uitgelezen mogelijkheid het nationalisme aan te wakkeren.

Europa wil ook het voortouw nemen in de digitale revolutie. Met de Green Deal van Frans Timmermans moet Europa klimaatneutraal worden

Het heeft even geduurd, maar bij Europa is het besef ingedaald dat het draait om heersen of overheerst te worden. Machtspolitiek was lang een vies woord in Brussel. De Europese Commissie onder leiding van Ursula von der Leyen wil de EU een geopolitieke speler laten worden. Europa wil ook het voortouw nemen in de digitale revolutie. Met de Green Deal van Frans Timmermans moet Europa klimaatneutraal worden, waarbij het als bijkomstig voordeel minder afhankelijk is van Russisch gas en olie. De economische en monetaire unie wordt verdiept en er wordt meer samenwerking gezocht op defensiegebied.

Supermacht

De Wijk wijst erop dat, anders dan wij denken, in Rusland en China niet het beeld bestaat van een zwak en verdeeld Europa, integendeel. De EU wordt gezien als een geopolitieke speler en een supermacht. Met 450 miljoen burgers en de belangrijkste geïntegreerde markt ter wereld is het een machtsfactor waar Xi, Poetin (en voorheen Trump) niet tegenop kunnen.

Als je de eigen bevolking terroriseert, krijg je geen handelsakkoord. De Europese regels krijgen zo steeds meer een mondiale impact

Toegang tot die markt is alleen toegestaan als wordt voldaan aan de standaarden die de unie heeft bepaald op het terrein van bijvoorbeeld voedselveiligheid, mededinging, milieu en privacy. Als anderen niet aan die Europese voorwaarden of aan die van een gelijk speelveld voldoen, kunnen zij geen producten in Europa afzetten. En als je de eigen bevolking terroriseert, krijg je geen handelsakkoord. De Europese regels krijgen zo steeds meer een mondiale impact.

Samenwerking

Door samenwerking zijn de Europese landen zelf een supermacht geworden. Als de individuele Europese landen er alleen voor zouden hebben gestaan, waren ze uitgeleverd aan het rauwe Amerikaanse cowboykapitalisme. China zou onze data hebben afgevoerd en op basis daarvan producten maken en bepalen tegen welke kosten wij die mogen gebruiken.

Zonder samenwerking zouden wij in een minder welvarend, instabieler en onveiliger Europa hebben geleefd. Ook onze democratische waarden zouden minder goed zijn beschermd

Rusland zou Europese landen tegen elkaar uitspelen en de gasprijs opschroeven. Zonder samenwerking zouden wij in een minder welvarend, instabieler en onveiliger Europa hebben geleefd. Ook onze democratische waarden zouden minder goed zijn beschermd. Zonder de EU zouden we mensenrechtenschendingen in China en Rusland niet aan de kaak kunnen stellen en sancties zouden nog minder effect hebben gehad.

Lees ook: Commentaar: Joe Biden rekent ook op Europese Unie voor het aanpakken van China

Ooit deelde Europa de lakens uit in de wereld. Die tijd komt nooit meer terug. Maar het continent staat er beter voor dan wordt gedacht, betoogt De Wijk. Wie geen speler in deze wereld is, wordt speelbal van anderen. Vooralsnog is Europa een speler.

Rob de Wijk. De slag om Europa. Hoe China en Rusland ons continent uit elkaar spelen. Uitgeverij Balans, 384 pagina’s 23,99 euro

Registreer u bij het Friesch Dagblad

Registreren
  • Registreren is zonder kosten of verplichtingen
  • Alle artikelen op frieschdagblad.nl zijn volledig toegankelijk
Hoofdredacteur

Waarom Friesch Dagblad?

  • Het nieuws uit Fryslân
  • Verdieping en duiding bij de actualiteit
  • Opinies en analyses
  • Betrouwbaar, kritisch, evenwichtig en opbouwend
Registreren
Sluiten
Sluiten