Ethische aspecten van de bescherming van de persoonlijke leefomgeving blijven buiten beeld bij discussie over coronapaspoort

Een (digitale) coronapas wordt door overheden en bedrijfsleven gezien als een belangrijke manier om het openbare leven weer op gang te brengen. Maar ethische aspecten van de bescherming van de persoonlijke leefomgeving blijven buiten beeld. Volgens privacybeschermingsorganisatie Bits of Freedom is dit de wereld op z’n kop: de vrijheid van burgers wordt aangetast.

Pieter Anko de Vries

Geplaatst: 24 april 2021 om 09:00

Een geel vaccinatieboekje waarin iemands vaccinaties staan geregistreerd. Het kabinet werkt aan een vaccinatiepaspoort waarmee bezoekers van evenementen straks bij de ingang kunnen laten zien dat dat zij tegen COVID-19 gevaccineerd zijn.   FOTO: ANP
0%

Het lijkt zo mooi: een pas waarmee je kunt laten zien of je gevaccineerd bent, dan wel corona hebt gehad of dat je recent negatief bent getest. Maar bij alle juichverhalen over het weer openen van evenementen, het weer kunnen verschijnen op het werk of reizen naar vakantiebestemmingen blijven ethische vragen vaak onbeantwoord.

Brussel is er sinds vorige maand wel over uit. Overheden in Europa hebben lang geaarzeld over nut en noodzaak van een vaccinatiecertificaat. In de vergaderzalen van de Europese Unie kwam het vorig jaar al op de agenda, maar de invoering ervan wilde niet zo vlotten. Want er zitten nogal wat haken en ogen aan zo’n (digitaal) formulier. Pas na druk van de Griekse premier, die een vaccinpaspoort ziet als een redding voor het toerismeseizoen van dit jaar, en de lobby van vliegmaatschappijen en werkgeversorganisaties kwam er afgelopen december schot in de discussie.

Lees ook: Een nieuw vaccin maken: van toeval tot een race tegen de klok

Eind vorige maand maakte Commissievoorzitter Ursula von der Leyen bekend dat ze op zeer korte termijn een voorstel voor een zogenoemde Digital Green Pass zal doen. De pas zou informatie moeten bevatten over vaccinatie, testresultaten en ziekteverloop. En dat laatste betekent dat iemand kan aantonen dat hij corona heeft gehad. Niet alleen Europa, ook nationale overheden zijn individueel bezig na te denken over (digitale) vaccinatiebewijzen.

De vraag waarvoor de pas precies gebruikt moet gaan worden, is nog steeds niet volledig beantwoord. Eerder zei Von der Leyen dat het uitsluitend om „medische doeleinden” zou moeten gaan. In de aankondiging stelde ze later dat de Green Pass „het leven van Europeanen moet faciliteren”. Die moeten zich „veilig binnen en buiten de EU kunnen bewegen”, een soort extra toegangsbewijs dus bij grensoverschrijdend verkeer.

Toegang tot restaurants

Wil de EU een reisdocument of moeten Europeanen zo ook toegang krijgen tot restaurants, theaters of sportscholen? Dat laatste is wat de Oostenrijkse bondskanselier Sebastian Kurz voor ogen heeft. Hij bepleit een Green Pass naar Israëlische stijl. Daar mag het gevaccineerde grote deel van de bevolking sinds een paar weken met behulp van een app weer naar het zwembad of een gebedshuis.

Ook moslims die nu de traditionele pelgrimstocht naar Mekka, de hadj, willen maken, moeten kunnen aantonen gevaccineerd te zijn. Zo niet, dan worden ze geweigerd, heeft de Saudische minister van Volksgezondheid bepaald. Een vaccinatiepaspoort werpt wel een aantal vragen op. Zo is het nog altijd onbekend of vaccinatie wel afdoende is om verspreiding van het virus te voorkomen, hoewel een paar onderzoeken inmiddels hier wel op wijzen.

Een vaccinatiepaspoort werpt wel een aantal vragen op. Zo is het nog altijd onbekend of vaccinatie wel afdoende is om verspreiding van het virus te voorkomen

Maar de ethische kwesties die aan een dergelijke pas kleven gaan dieper. De Royal Society, de Britse academie voor wetenschappen, publiceerde onlangs een studie naar de vele kwesties die een rol spelen. Zij waarschuwde voor de mogelijke precedentwerking van vaccinatiebewijzen. Werken zij gezondheidssurveillance door de staat in de hand? In China worden bijvoorbeeld persoonsgegevens die via een corona-app zijn verkregen gedeeld met de politie.

Lees ook: Vaccinatiecampagne in Fryslân begint vaart te maken, nu huisartsen en GGD overal in de provincie prikken

En dan is er nog de werksituatie. In Nederland zijn er nog geen voorbeelden bekend geworden van bedrijven die ingeënte werknemers bevoordelen, maar in Aruba krijgen alle werknemers van het bedrijf Wind Creek Aruba een bonus van 300 Amerikaanse dollar (omgerekend ruim 250 euro) als ze zich twee keer laten vaccineren tegen het coronavirus. Zo kan het bedrijf, dat eigenaar is van Renaissance hotels op Aruba en Curaçao, verschillende casino’s en Starbucks, zich zo goed mogelijk voorbereiden op de komst van Amerikaanse toeristen. Die lijken in groten getale naar het eiland te komen nu steeds meer Amerikanen gevaccineerd zijn.

Strenge regels

Er gelden in Nederland via de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG) strenge regels als het gaat om de bescherming van de gezondheidssituatie van werknemers - en daaronder vallen ook vaccinatiegegevens. Dat is informatie over de persoonlijke levenssfeer en een werkgever moet daar - op een paar precies omschreven uitzonderingen na - verre van blijven.

Omdat het feit of iemand wel of niet is gevaccineerd onder gezondheidsgegevens valt, mag de werkgever op grond van de AVG deze gegevens van zijn werknemers niet verwerken. Ook het vragen naar en gebruiken van deze informatie is verboden, zelfs als de werknemer hiervoor uitdrukkelijke toestemming verleent. De Autoriteit Persoonsgegevens is namelijk van mening dat een werknemer vanwege de gezagsverhouding op de werkvloer per definitie niet in staat is om zijn wil vrij te bepalen. Maar er zijn natuurlijk allerlei manieren waarop informele druk kan worden uitgeoefend op werknemers om toch, zij het mondeling, te weten te komen of iemand wel of niet is gevaccineerd.

De introductie van gezondheidspaspoorten draait dit om. Je behandelt dan alle burgers als ‘gevaarlijk’ en eist dat iemand bewijst dat hij of zij geen gevaar is

Volgens Lotte Houwing, beleids-adviseur van privacybeschermingsorganisatie Bits of Freedom is in een vrije, democratische rechtsstaat vrijheid het uitgangspunt en kan deze alleen bij wet of bij gevallen van misdaad worden begrensd. ,,De introductie van gezondheidspaspoorten draait dit om. Je behandelt dan alle burgers als ‘gevaarlijk’ en eist dat iemand bewijst dat hij of zij geen gevaar is”, zegt ze. ,,Alleen dan krijg je toegang tot gebouwen en diensten. Gebouwen en diensten die daarvoor nog vrij toegankelijk waren.” Dit omdraaien naar het eisen van openheid en verantwoording over onze gezondheid als voorwaarde voor toegang is volgens haar ,,niet pluis. Dat zaagt aan de stoelpoten van een vrije samenleving en recht op lichamelijke integriteit, privacy en een gelijke behandeling”.

Lees ook: Commentaar: Mogelijk exportverbod Europese Unie voor coronavaccins is paardenmiddel en werkt averechts

Houwing hamert ook op de uitsluitende werking die een paspoort per definitie heeft. ,,De functie van paspoorten is om onderscheid te maken tussen groepen mensen. Het is het tastbare bewijs dat je tot een bepaalde groep behoort. Voor die groep gelden bepaalde regels. Het laten gelden van verschillende regels voor verschillende groepen mensen kan zorgen voor ongelijkheid in de samenleving. Zo ook met gezondheidspaspoorten.”

Dit wordt volgens haar nog meer versterkt omdat de toegang tot het verkrijgen van een groen vinkje om ergens binnengelaten te worden ook niet gelijk verdeeld is. ,,Er zijn niet meteen genoeg vaccins voor iedereen. Ook zijn er natuurlijk commerciële tests te koop, waar mensen met meer geld dus ook meer toegang toe hebben.”

Biometrische gegevens

In bredere zin zijn volgens haar digitale immuniteitspaspoorten – en zeker die verbonden zijn met biometrische gegevens – onderdeel van een groeiende infrastructuur van massasurveillance die mensen kan bekijken, analyseren en sturen over tijd en locatie. ,,Zulke systemen leunen op het bijhouden van enorme databanken over mensen en brengen schade toe aan de kern van ons recht op waardigheid, privacy en lichamelijke integriteit.”

Misschien kan Duitsland tot voorbeeld voor Nederland dienen. Bij de oosterburen onderzoeken de regeringspartijen CDU/CSU en SPD of het mogelijk is het verlenen van privileges aan gevaccineerden wettelijk te verbieden. Wanneer bijvoorbeeld luchtvaartmaatschappijen en restaurants alleen nog gevaccineerde klanten toelaten, zou dat „maatschappelijke verdeeldheid in de hand werken”, zo liet het in juridische zaken gespecialiseerde Bondsdaglid Johannes Fechner (SPD) weten. Een ongelijke behandeling van gevaccineerde en niet-gevaccineerde mensen noemde hij „onacceptabel”.

Als restaurants, bioscopen en bejaardenhuizen mensen die niet ingeënt zijn afwijzen, dan haal je door de achterdeur een vaccinatieplicht binnen

,,Het is hoogst bedenkelijk wanneer deelname aan het maatschappelijk leven in de toekomst afhangt van je vaccinatiestatus”, zei zijn collega van de CSU Volker Ullrich. „Als restaurants, bioscopen en bejaardenhuizen mensen die niet ingeënt zijn afwijzen, dan haal je door de achterdeur een vaccinatieplicht binnen. Terwijl we die steeds op goede gronden hebben afgewezen.”

De Gezondheidsraad heeft in Nederland geadviseerd dat de gerechtvaardigheid van het wel of niet eisen van een coronavaccinatie per setting kan verschillen. Zo moeten instellingen kunnen aantonen dat het vaccinatiebewijs een gerechtvaardigd doel dient, dat de maatregel noodzakelijk is om dat doel te bereiken, de voordelen opwegen tegen de nadelen en er geen minder ingrijpende manier is om het doel te bereiken.

Lees ook: Achtergrond: Een all-invakantie met inbegrip van een vaccinatie, Cuba ziet wel mogelijkheden

Dit klinkt allemaal nog betrekkelijk vaag en vaak zal de rechter eraan te pas moeten komen om te bepalen of een eis tot vaccinatie gerechtvaardigd is of niet. Demissionair minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid) had de Gezondheidsraad om het advies gevraagd. De bewindsman heeft meermaals zijn zorgen geuit over mogelijke nadelen die een vaccinatiebewijs op publieke plaatsen zou kunnen opleveren. Dat zou inwoners indirect kunnen dwingen om zichzelf in te enten tegen Covid-19, iets waar het kabinet geen voorstander van is.

Registreer u bij het Friesch Dagblad

Registreren
  • Registreren is zonder kosten of verplichtingen
  • Alle artikelen op frieschdagblad.nl zijn volledig toegankelijk
Hoofdredacteur

Waarom Friesch Dagblad?

  • Het nieuws uit Fryslân
  • Verdieping en duiding bij de actualiteit
  • Opinies en analyses
  • Betrouwbaar, kritisch, evenwichtig en opbouwend
Registreren
Sluiten
Sluiten