Oorlog lijkt ver weg in onlangs opgedoken en liefdevol familiefilmpje Engwierum uit 1944

Het Fries Film Archief beschikt sinds kort over een uniek filmpje van de oorlogsjaren in Engwierum. Frans Kloosterman, kruidenier in het dorp, filmde zijn gezin en de onderduikers die ze opvingen, onder wie het Joodse meisje Lea Cohen. Zij overleefde oorlog.

Ines Jonker

Geplaatst: 25 april 2021 om 18:00

Onderduikster Lea Cohen in de opgedoken film.   FILMSTILL: FRIES FILM ARCHIEF
0%

De levenslust spat er vanaf, van de zomerse familietafereeltjes die te zien zijn op de ruim tien minuten durende zwijgende zwart-witfilmpjes uit het voorjaar van 1944. Vandaag werden de filmpjes voor het eerst vertoond tijdens een live tv-programma voor Joodse onderduikkinderen uit de hele wereld van Stichting De Verhalen.

In de film zie je volwassen mannen en vrouwen buiten koffie drinken terwijl kinderen koprollen maken in het gras, de familie maakt een boottochtje, er is een picknick in het bos. Misschien wel de leukste scène is die van een groepje mannen, vrouwen en kinderen, die de grootste lol hebben terwijl ze met elkaar aan het stoeien zijn .

Gemoedelijk en liefdevol, zo ziet het eruit. De oorlog, die nog volop gaande is, lijkt heel ver weg. Dat viel ook Otto Kuipers op van Tresoar, die het filmpje onlangs op het spoor kwam. ,,Het lijken inderdaad gewone familietafereeltjes die ook begin jaren vijftig zouden kunnen zijn gemaakt, maar de beelden zijn opgenomen in het voorlaatste oorlogsjaar, toen de terreur in Fryslân enorm toenam.”


Beelden uit de film van een picknick. Foto: Fries Film Archief

Onderzoek

De film kwam onder de aandacht van Kuipers, toen hij onderzoek deed voor een bijdrage aan een boek over het leven van de Joodse Hella Pakter (geboren in Amsterdam in 1924, overleden in New York in 2014). Zij zat van 1943 tot de bevrijding ondergedoken op verschillende plekken in Lemsterland.

Lees ook: Voor Naomi Waas, die als peuter onderdook in IJlst, begon de oorlog pas toen die officieel afgelopen was

Kuipers: ,,We hebben ook onderzoek gedaan naar hoe het de rest van Hella’s familie tijdens de oorlog is vergaan. Veel familieleden zijn omgekomen, vooral in Sobibor, maar ook in Auschwitz. Eén tak van de familie heeft het grotendeels overleefd. Tot de overlevenden behoort Roza Packter, de moeder van Lea Cohen. Ik kwam erachter dat Lea ondergedoken heeft gezeten in Engwierum en dus mogelijk in een van de boeken van Reinder Postma zou staan, die veel geschreven heeft over de Tweede Wereldoorlog in Noordoost-Fryslân.”

 

Ik ontdekte de filmrolletjes een paar jaar geleden in een doos, toen ik aan het opruimen was

Dat klopte, en in het boek De oorlog een gezicht gegeven stonden twee stills uit het filmpje. Navraag bij Postma leerde dat het filmpje bij een van de dochters was. ,,Ik ontdekte de filmrolletjes een paar jaar geleden in een doos, toen ik aan het opruimen was. Ik ben blij dat ik ze niet heb weggedaan. Dit zijn toch wel unieke beelden voor de Tweede Wereldoorlog” zegt Rixt Visser-Kloosterman. Zij vermoedt dat haar vader via een van de onderduikers aan de fotocamera is gekomen. ,,Diens ouders hadden een fotozaak in Vlagtwedde.”

Het filmpje blijft vooralsnog eigendom van de familie, maar is via Tresoar in bewaring gegeven bij het Fries Film Archief. Het maakt vanaf nu deel uit van de tentoonstelling over Joodse onderduikkinderen.

Overval

Kuipers wijst op het verslag dat de filmmaker, Frans Kloosterman, later van de oorlogsjaren schreef en dat nu bij Tresoar ligt. ,,Daarin beschrijft hij onder andere een overval van landwachters bij een dorpsgenoot, waar ook vier Joden waren ondergedoken. Die vond plaats op 5 mei 1944, dezelfde periode als de film dus.”


De familie Cohen met Lea (in het midden). Foto: Lea Cohen/Reinder Postma

Maar volgens Kuipers moet de film vooral worden gezien als een eerbetoon aan de familie Kloosterman uit Engwierum, die het leven redde van tientallen mensen, onder wie de Joodse Lea Cohen. Dit meisje is een van de personen die te zien is op de beelden; een opgewekt kind met pijpenkrullen.

 

De kinderen Han en Rixt mochten opblijven om mij, het nieuwe zusje, te zien

Nadat ze op enkele andere adressen ondergedoken was geweest, kwam het achtjarige meisje eind 1943 bij de familie in het Noord-Friese dorp. Nog altijd kan ze zich haar aankomst herinneren, vertelt ze vanuit Israël, waar ze in 1959 naartoe emigreerde. ,,De kinderen Han en Rixt mochten opblijven om mij, het nieuwe zusje, te zien. Dat gaf me echt een familiegevoel, ik voelde me daar heel welkom. Het was beter dan op het vorige adres, waar ik soms geslagen werd.”

Gewoon naar school

Frans en Geeske Kloosterman vertelden iedereen dat Leni, zoals haar schuilnaam luidde, een christelijk meisje was. Daarom kon ze gewoon naar school in het dorp. Soms werd het te gevaarlijk en moest ze tijdelijk elders ondergebracht worden. Tot het einde van de oorlog zou ze bij de familie Kloosterman blijven.

Lees ook: In Ferwert ondergedoken ‘bonuskind’ Clara Haagens sprak nooit over de Tweede Wereldoorlog

Dat Frans Kloosterman filmpjes maakte kan de nu 84-jarige Lea zich vaag herinneringen. ,,Ik mocht niet in de camera kijken, want dat was gevaarlijk, dus hou ik soms de armen voor mijn ogen.”

 

Ik mocht niet in de camera kijken, want dat was gevaarlijk, dus hou ik soms de armen voor mijn ogen

Na de oorlog werd het Joodse meisje opgehaald door haar vader; haar hele familie had de oorlog overleefd. Rixt Visser-Kloosterman (78), de oudste dochter, en Maaike Reitsma-Kloosterman (74), die na de oorlog geboren werd, hielden hun leven lang contact met Lea. ,,We hebben altijd een speciale band gehouden door de jaren heen”, vertelt Rixt vanuit Tytsjerk. ,,Trochdat sy in hiel skoft by ús wenne hat, is sy hiel bysûnder foar ús en wy foar har. Ik neam har altiten myn suske út Israël”, zegt Maaike, die in Dokkum woont.

Waarom hun ouders, die in totaal zeventig tot tachtig mensen hielpen in de oorlog, dit deden? ,,Sy fûne gewoan dat sy dat dwaan moasten, omdat der help nedich wie. Mar wy hawwe der noait mei harren oer praat”, aldus Maaike.

Onderduikster Lea Cohen op filmbeelden van Frans Kloosterman uit 1944. Foto: Fries Film Archief

Yad Vashem

Lea is de familie Kloosterman altijd dankbaar gebleven voor het grote en gevaarlijke werk dat ze hebben gedaan, vertelt ze. Ze heeft daarom een Yad Vashem-onderscheiding aangevraagd voor Frans en Geeske; de vrouw werkt al ruim dertig jaar voor het instituut, waar ze de oorkonden kalligrafeert die worden uitgereikt. ,,Dat vind ik een grote eer om te doen.”

Nog elk jaar stuurt Lea een doos Jaffa-sinaasappels naar Nederland; eerst naar Frans en Geeske, sinds hun overlijden naar haar pleegzusjes.

Lees ook: Fred van Vliet terug op onderduikadres aan de Singel in Sneek: ‘Dit is altijd mijn huis gebleven’

Registreer u bij het Friesch Dagblad

Registreren
  • Registreren is zonder kosten of verplichtingen
  • Alle artikelen op frieschdagblad.nl zijn volledig toegankelijk
Hoofdredacteur

Waarom Friesch Dagblad?

  • Het nieuws uit Fryslân
  • Verdieping en duiding bij de actualiteit
  • Opinies en analyses
  • Betrouwbaar, kritisch, evenwichtig en opbouwend
Registreren
Sluiten
Sluiten