Opinie: De Nederlandse Spoorwegen tijdens de Tweede Wereldoorlog, over slachtoffers en verzet

De NS besloot enkele jaren geleden het individuele leed te erkennen dat is veroorzaakt door de rol die de spoorwegen speelden in de Tweede Wereldoorlog. Er is ook een andere kant aan het optreden van de NS en haar personeel in 1940-1945, die van verzet en slachtofferschap.

Arjen Jansons

Geplaatst: 30 april 2021 om 20:00

De NS houdt de jaarlijkse herdenking bij het Monument voor Gevallen Spoorwegpersoneel. Medewerkers en gepensioneerden van NS en ProRail herdenken de 477 medewerkers die bij het uitoefenen van hun werk tijdens de Tweede Wereldoorlog om het leven zijn gekomen.   FOTO: ANP
0%

In januari 2019 werd de Commissie Individuele Tegemoetkoming Slachtoffers WOII Transporten NS ingesteld. Deze commissie stelde een regeling op, waarin in leven zijnde Joden, Roma en Sinti of hun kinderen een tegemoetkoming konden ontvangen. Dit was voor het transport van hun woonplaats naar Kamp Westerbork, en voor het transport van Kamp Westerbork naar de concentratie-/vernietigingskampen tot aan de landsgrenzen. Deze kwestie kan een eenzijdig beeld oproepen over de spoorwegen: er was in de Tweede Wereldoorlog ook verzet onder het personeel van de Nederlandse Spoorwegen en het NS-personeel was ook slachtoffer.

Van mijn NS-collega Dirk van der Meulen kreeg ik een set NS-personeelsbladen Nieuw Spoor vanaf de eerste jaargang 1946. Vlak na de oorlog verschenen in dit personeelsblad enkele verhalen van medewerkers over de manier waarop ze verzet hadden gepleegd. In die verhalen wilden ze anoniem blijven, omdat ze wisten dat veel collega’s hetzelfde deden. Op deze plek wil ik, onder andere, deze verhalen onder de aandacht brengen.

Terug van ‘Arbeitseinsatz’

Jonge mannen moesten naar Duitsland voor de Arbeitseinsatz. Velen wilden terug naar Nederland, maar dat was in Duitse ogen illegaal. Een deel zag kans per trein terug te keren naar het bezette vaderland. Het lastigste daarbij was het passeren van de landsgrens, waar streng gecontroleerd werd door de Duitse grenspolitie. De conducteurs van de NS deden wat ze konden om de jonge Nederlanders ongezien per trein terug te laten keren op het traject Emmerich-Arnhem. Dit was niet zonder gevaar voor henzelf. Indien ze werden betrapt, volgde een enkele reis Kamp Vught.

 

Zodra de moffen in Arnhem uit de trein waren, kregen de gevluchte jonge mannen een treinkaartje en een Ausweis. Ook Joden werden op deze wijze geholpen

De Nederlandse conducteurs lieten de jongens onopgemerkt aan de verkeerde kant van de trein instappen. De conducteur zorgde er daarna voor dat hij altijd tussen de Duitse grenspolitie en de jongens in stond. Zodra de moffen in Arnhem uit de trein waren, kregen de gevluchte jonge mannen een treinkaartje en een Ausweis. Ook Joden werden op deze wijze geholpen.

Luisterpost

Een andere daad van verzet was het installeren van een luisterpost in het NS-hoofdgebouw III te Utrecht. Deze luisterpost in de telefooncentrale stond in rechtstreeks contact met het geallieerde hoofdkwartier te Nijmegen. En door het gebruik ervan konden zestig treinen met een Wehrmacht-missie hun doel niet bereiken.

Holocaust-overlevende Salo Muller, voorzitter Job Cohen en president-directeur NS Roger van Boxtel tijdens de presentatie van het advies van de Commissie Individuele Tegemoetkoming Slachtoffers WOII Transporten NS over hoe de Nederlandse Spoorwegen (NS) schadevergoedingen kan betalen aan mensen die in de Tweede Wereldoorlog op transport zijn gezet. Foto: ANP

Ook de directie van NS deed mee. Ze had met de Duitse toezichthouders afgesproken dat spoorwegpersoneel niet naar Duitsland gestuurd kon worden voor de Arbeitseinsatz. Door tienduizend man extra personeel aan te nemen werd hun gang naar Duitsland voorkomen.

 

De namen van de zeven spoormensen – oorlogsslachtoffers – die worden beschreven in dit boekje zijn vermeld op een monument te station Leeuwarden

In mei 2001 verscheen het boekje Voor ons vielen, geschreven door de Leeuwarder conducteur Wieger Bloem. De namen van de zeven spoormensen – oorlogsslachtoffers – die worden beschreven in dit boekje zijn vermeld op een monument te station Leeuwarden.

Lees ook: De spoorstaking: poging bij te dragen aan de bevrijding

Soms waren de NS-treinen doelwit van geallieerde jachtbommenwerpers. Vaak was wel bekend dat er beschietingsgevaar dreigde en werd op de betreffende stations een vlag gehesen met de letter ‘L’. Toch zijn vijf Friese spoormensen omgekomen door de beschietingen van de geallieerde jachtvliegtuigen. Hun namen: Pieter Wiersma, Ernst Huttinga, Aize Ruurd Koopmans, Sjoerd Oppenhuizen en Roelof Miedema.

Spoorstaking en Market Garden

Op 17 september 1944 ging het NS-personeel in staking op last van de regering in Londen. De spoorwegstaking vormde een strategisch onderdeel van de operatie Market Garden. De slag om Arnhem mislukte echter, waardoor de bevrijding van Holland nog een hongerwinter op zich zou laten wachten. De circa 40.000 spoormensen moesten daardoor lang onderduiken.

Lees ook: Beeld van de Hongerwinter bepaald door hardnekkige mythes

Zo ook de Leeuwarder treindienstleiders Rijkje van Meekeren en Bote Lieuwe Dijk. Van Meekeren dook onder bij de firma Boonstra in de Minnemastraat in zijn stad. Vermoedelijk werd hij daar verraden door een buurvrouw, met wie hij overhoop lag en die met de Duitsers heulde. Een patrouille van twee Duitsers zou Van Meekeren overrompelen op het kantoor van de familie Boonstra.

Bote Lieuwe Dijk zat ondergedoken bij een boer in Hilaard, met zijn zoon Alle Sijtze. Alle Sijtze werd op 11 oktober 1944 aangehouden door een Duitse patrouille en moest zijn persoonsbewijs ophalen van de boerderij. Hij wist daarop zelf te ontsnappen, maar zijn vader werd door de Duitsers gevonden. Zowel Rijkje van Meekeren als Bote Lieuwe Dijk werden opgesloten in de Leeuwarder gevangenis.

Gefusilleerd bij de aardappels

Op zaterdag 18 november 1944 moesten beide spoormannen en een Joodse gevangene, Julius Gast, meekomen uit de Blokhuispoort. De Friese ondergrondse had spijkers op de rijksstraatweg bij Herbaijum gestrooid. De woedende SS Hauptscharführer Albrecht gaf daarop opdracht tot een represaillemaatregel. Zij beschikten over een lijst met Todeskandidaten. De drie gevangenen werden afgevoerd naar Herbaijum en gefusilleerd tegen een aardappelbult.

 

Bij de overval op de Leeuwarder gevangenis op 8 december 1944 worden 31 mannen bevrijd, onder wie negen spoormannen

Deze tragische gebeurtenis wordt beschreven in het boek Bommen op Saakstra’s brug van Jacob Stelwagen. Een passant, ds. L. Holtrichter uit Harlingen, werd gedwongen getuige te zijn van de executie. Dominee Holtrichter vertelt later dat het derde en laatste slachtoffer voor zijn zoon, zijn vrouw en zichzelf bidt. Hij zegt daarover: ,,Ik heb nog nooit zo horen bidden.”

Lees ook: De ‘Mannen van de Overval’ maakten in 1944 het onmogelijke mogelijk

Bij de overval op de Leeuwarder gevangenis op 8 december 1944 worden 31 mannen bevrijd, onder wie negen spoormannen. Zij zaten er vanwege hun deelname aan de spoorwegstaking, zo meldt J.P. Wiersma in zijn boek Kriich tsjin Frjemdfolk uit 1946. Wiersma zegt over de waarden waarop het verzet in de Tweede Wereldoorlog ten diepste gebaseerd is: ‘Dizze oarloch soe – Woun de Dútsker it – it ein fan Kristendom, biskaving en frijdom bitsjutte.’

Arjen Jansons werkte van 1984 tot 1996 als stafmedewerker bij N.V. Nederlandse Spoorwegen. Daarna werkte hij tot 2009 als projectleider bij NS Railinfrabeheer/ProRail. Momenteel is hij zelfstandig adviseur bij het bureau RailEvent

Registreer u bij het Friesch Dagblad

Registreren
  • Registreren is zonder kosten of verplichtingen
  • Alle artikelen op frieschdagblad.nl zijn volledig toegankelijk
Hoofdredacteur

Waarom Friesch Dagblad?

  • Het nieuws uit Fryslân
  • Verdieping en duiding bij de actualiteit
  • Opinies en analyses
  • Betrouwbaar, kritisch, evenwichtig en opbouwend
Registreren
Sluiten
Sluiten