Theater na de Dam van de Lawei is super intieme een-op-een-voorstelling over de Tweede Wereldoorlog

Ze zouden ‘even’ meewerken aan een theaterstuk naar aanleiding van de jaarlijkse 4 meiherdenking, maar Theater na de Dam heeft hun jonge levens inmiddels aardig beïnvloed.

Ruurd Walinga

Geplaatst: 30 april 2021 om 15:00

Mevrouw Pronk - die de bombardementen op het zwembad in Drachten meemaakte - in gesprek met Leanne, een speelster van de voorstelling.   FOTO’S: JILMER POSTMA
0%

De ontmoetingen en gesprekken met ouderen die de Tweede Wereldoorlog nog hebben meegemaakt, hebben de jongeren die meedoen aan het Theater na de Dam-project van De Lawei een andere kijk op Drachten opgeleverd. Dat er een trambaan door Drachten reed, voorbijgangers dood werden geschoten en dat er een vliegtuig midden op de dag in het zwembad stortte.

Van dat neergestorte vliegtuig weet mevrouw Pronk nog alles. De inmiddels 91-jarige Drachtster was een jaar of elf, twaalf. Het was in het begin van de oorlog, 1942. Na enig zeuren hadden zij en haar zus een zwembadabonnement gekregen van hun ouders. ,,Dat kostte doe twa gûne fyftich per persoan foar in seizoen. In hiel bedrach”, vertelt ze. Haar volledige naam wil ze niet in de krant. ,,Ik ha sa’n nuvere namme. Skriuw mar Frou Pronk.”

Angstige sfeer

Het zwembad was destijds op de plek waar nu de grote Albert Heijn aan het Kiryat Onoplein zit. Op de fatale middag hadden de zussen heerlijk gezwommen. Ze waren zich net aan het omkleden in de hokjes toen een neergeschoten Engels vliegtuig naar beneden kwam en precies terechtkwam in het zwembad waar de zussen net daarvoor hadden gezwommen.

De hele oorlog door zorgden vliegtuigen voor een angstige sfeer, vertelt Frou Pronk. Wanneer ze ’s avonds naar bed ging, hoorde ze de Engelse en Amerikaanse bommenwerpers overvliegen richting Duitsland om daar steden en fabrieken te bombarderen. De ramen moesten verduisterd worden en er heerste een avondklok, net als nu vanwege corona. ,,Mar”, stelt ze nadrukkelijk, ,,de jûnsklok yn de oarloch gie al om acht oere yn en der waard ek folle stranger oan holden as hjoeddedei. De minsken wiene ek bang foar de Dútsers. No binne se nergens mear bang foar. Seker net foar de plysje.”

 

De jûnsklok yn de oarloch gie al om acht oere yn en der waard ek folle stranger oan holden as hjoeddedei. De minsken wiene ek bang foar de Dútsers

Frou Pronk vertelt haar oorlogsherinneringen aan Leanne Visser uit Drachten. Ze is zeventien jaar. Ongeveer zo oud als Frou Pronk was toen de oorlog was afgelopen. Leanne doet in Neushoorn Leeuwarden een driejarige theateropleiding en hoopt later op een baan op een filmset of op toneel. Haar coach op school tipte haar om mee te doen met Theater na de Dam. Dit is een landelijk theaterproject waarbij elk jaar na de nationale dodenherdenking op 4 mei theatervoorstellingen gehouden naar aanleiding van de oorlog. Dit jaar zijn er in Nederland 43 voorstellingen. In Fryslân slechts één, in Drachten.

Leanne heeft het verhaal van Frou Pronk goed op zich laten inwerken. Angst, eenzaamheid, avondklok, zorgen, onzekerheid. Het zijn allemaal woorden en thema’s die ook bij deze coronatijd horen. ,,Ik wil het verhaal van Frou Pronk met zo weinig mogelijk woorden overbrengen. Ik zal dat doen door beweging en door het laten zien van tekeningen”, legt ze uit. ,,Waar ik me het meest over verbaasd heb tijdens het gesprek met Frou Pronk, die al jaren weduwe is, is dat zo energiek en optimistisch is, terwijl ze toch best wel nare dingen heeft meegemaakt.”

Lees ook: Documentaire roman ‘Koartsluting op it Swynserhûs’ legt spanningen uit de oorlogsjaren bloot

Dat er ooit een zwembad was aan het Kiryat Onoplein, wist Leanne niet. Ook was bij haar onbekend dat er ooit trambanen waren in haar woonplaats. ,,Dat heeft nog nooit iemand mij verteld. Voortaan als ik door Drachten fiets, dan kijk ik wel even met andere ogen.”

Een repetitie met alle deelnemers onder leiding van regisseur Lisa Groot Haar. Foto: Jilmer Postma

Stilstaan

Dat laatste geldt ook voor Nick van Dasselaar (13) uit Nij Beets. Hij doet de havo aan het Liudger en kwam op Instagram tegen dat er acteurs gezocht werden voor Theater na de Dam. ,,Ik vind de Tweede Oorlog erg interessant en theater vind ik leuk, dus ik dacht: ik geef me op.”

Nick heeft wel een beetje ervaring met toneelspelen. In 2017 schitterde hij al eens in de kerstmusical van De Lawei en hier daar deed hij nog eens iets op theatervlak. Bij 4 mei wordt in huize Van Dasselaar steevast stilgestaan. ,,Het is mijn moeders verjaardag, maar om acht uur kijken we altijd naar de herdenking en zijn we even stil”, verklaart hij.

 

Toen die tram de remise binnenkwam, wilde ik kijken natuurlijk. Stiekem. Allemaal bloed. Ik vond dat als kind wel interessant

Nick hoorde het oorlogsverhaal van de 86-jarige Koos Visser uit Drachten. Koos was tien jaar toen hij de beschieting op het tramstation meemaakte in 1944. ,,We zagen de Engelse vliegtuigen heel laag overkomen en dat de piloten naar ons zwaaiden en wij zwaaiden als kinderen natuurlijk terug. Maar even later kwamen ze weer en toen begonnen ze te schieten. Ze zwaaiden naar ons om duidelijk te maken dat we weg moesten, maar dat begrepen we later pas. We woonden boven het tramstation, holden naar huis en gingen in de kelder schuilen. Ik weet nog dat er een meisje van zeventien is getroffen.”

,,Ze werd in beide benen getroffen. Mijn moeder is gaan kijken, maar wij mochten niet komen kijken. Onderweg naar het ziekenhuis is ze doodgegaan. Later hoorde ik dat het de vriendin, Hendrikje van Assen, was van de bekende schilder Sipke Jansma. Zij had als fietskoerierster veel voor het verzet gedaan. Later was er nog een schietpartij op het Zuid in Drachten. Daar werd een man in een tram doodgeschoten. Toen die tram de remise binnenkwam, wilde ik kijken natuurlijk. Stiekem. Allemaal bloed. Ik vond dat als kind wel interessant, maar had ik het maar niet gedaan. Later toen ik ouder werd, kwamen die beelden ’s nachts terug.”

Afschuwelijke dingen

Na de Tweede Wereldoorlog ging Koos Visser als marinier naar Nieuw Guinea. ,,Een fascinerend en gevaarlijk land”, aldus Visser, die er afschuwelijke dingen meemaakte. De meeste van zijn oud-strijders zijn inmiddels overleden. ,,Ik heb heel wat herdenkingen afgelopen: in Kornwerderzand, Makkum, Drachten, maar ook in Normandië. Het maakt altijd een diepe indruk op mij.”

Nick weet bijna niet wat hij hoort als hij Visser hoort vertellen. Een trambaan in Drachten en een oorlog in Nederlands Indië? Het is allemaal nieuw voor hem. ,,Het verhaal van Koos Visser moet doorverteld worden. We moeten blijven herdenken”, vindt Nick, die later leerkracht op een basisschool wil worden.

Lees ook: ‘Holocaust-Hollywood’ komt binnen

Naast Leanne en Nick doen ook Marnick Veenstra, Daniek Hofsté, Sylke de Jong en Nova Gabrielle mee aan het theaterproject Na de Dam. Ze hebben ook allemaal een oudere gesproken. Door de ontmoetingen tussen ouderen en jongeren is de oorlog plotseling geen ver-van-mijn-bed-show, maar heel dichtbij gekomen, hebben de jongeren ervaren. Ook hebben ze nog wat opgestoken over de eigen geschiedenis. Zo hadden sommige leerlingen nog nooit van de oorlog in voormalig Nederlands-Indië gehoord en dat er in Drachten mensen rondlopen die geboren zijn in een Jappenkamp met alle nare gevolgen van dien.

Onder leiding van theatermaker Lisa Groot Haar hebben de jongeren op basis van de gesprekken, ieder een solovoorstelling van 5 minuten gemaakt. Het publiek loopt een route en neemt drie keer plaats op een bankje om het stuk ‘Alleen in Oorlog’ te volgen. Het wordt in de openlucht opgevoerd met een spatscherm er tussen. Elke acteur doet zijn solo zestig keer. Er is in totaal ruimte voor 120 toeschouwers verdeeld over veertig tijdsloten. Per tijdslot zijn er drie bezoekers. De voorstelling duurt in totaal een half uur waarbij drie solo's voorbij komen.


Daniek Hofsté en Nova Gabriële, deelnemers aan Theater na de Dam in Drachten. Foto: Jilmer Postma

Intiemer dan ooit

In totaal gaan de zes spelers hun stuk dertig maal opvoeren op 3, 4 en 5 mei en mogelijk komen daar nog meer data bij. Het is zo geregeld dat ze maximaal twee uur per dag spelen en het stuk dan twaalf keer opvoeren. ,,Het is een super exclusieve voorstelling”, zegt Groot Haar. ,,Het is intiemer dan ooit. Het komt niet vaak voor dat een acteur zo dicht bij zijn publiek speelt.”

 

Jongeren doen al zoveel via internet. Daar hebben ze ook wel even genoeg van. Elkaar ontmoeten, herkenning in elkaar vinden en van gedachten wisselen

Groot Haar had de voorstelling ook via Zoom kunnen opvoeren, maar ze heeft daar bewust niet voor gekozen. ,,Jongeren doen al zoveel via internet. Daar hebben ze ook wel even genoeg van. Elkaar ontmoeten, herkenning in elkaar vinden en van gedachten wisselen: daar wordt je wereld een stukje groter van.” Vorig jaar werd er een pakketje ervaringstheater thuis bezorgd onder het motto ‘Pakketje uit de Oorlog’.

De een-op-een-voostellingen worden in een parkje vlakbij de Lawei gehouden. Nick denkt dat vooral de eerste opvoeringen ,,heel spannend” zullen zijn, maar dat het daarna wel gesmeerd zal lopen. ,,Dan kun je de tekst wel dromen. Ik vind het belangrijk om de oorlog te gedenken, omdat anders die rare dingen weer kunnen gebeuren. Ruzie maken heeft geen zin”, aldus Nick.

Na afloop van de voorstelling kan er thuis genoten worden van Vrijheidssoep, die speciaal voor deze Bevrijdingsdag is bereid door de chef-kok van De Lawei. Voor mensen die niet naar de voorstelling komen, is de Vrijheidssoep op 5 mei tussen 13.00 en 17.00 uur ook af te halen voor 1 euro (per 2 personen). Er is een afhaalpunt aan de Reidingweg zijde. Op de site van de Lawei staat ook een recept van de Vrijheidssoep. Hij is onder meer gemaakt van prei, bloemkoolrijst, aardappels, kokosmelk, doperwten, spinazie, broccoli en bosuitjes.

Via lawei.nl kunnen kaarten voor de voorstellingen worden besteld, maar ook telefonisch

Registreer u bij het Friesch Dagblad

Registreren
  • Registreren is zonder kosten of verplichtingen
  • Alle artikelen op frieschdagblad.nl zijn volledig toegankelijk
Hoofdredacteur

Waarom Friesch Dagblad?

  • Het nieuws uit Fryslân
  • Verdieping en duiding bij de actualiteit
  • Opinies en analyses
  • Betrouwbaar, kritisch, evenwichtig en opbouwend
Registreren
Sluiten
Sluiten