Ondanks Jezus’ dood stierf de hoop niet

In de veertigdagentijd staan we stil bij het kruis van Jezus Christus. Wat betekent dit?Welke rol speelt het kruis voor ons, vandaag? In een serie artikelen luisteren we naar theologen: wat vertellen zij over het kruis? Vandaag: Edward Schillebeeckx.

Tjerk de Reus

Geplaatst: 04 april 2021 om 16:00

  FOTO: NATIONAAL ARCHIEF
0%

De kruisiging van Jezus was anti-goddelijk en had nooit mogen gebeuren, maar desondanks strekt het ons tot heil. Dat was de slotsom van Edward Schillebeeckx, de invloedrijkste katholieke theoloog uit het Nederlandse taalgebied in de twintigste eeuw. Hij groeide op in Vlaanderen, doceerde theologie in Leuven en werd in 1958 benoemd tot hoogleraar in Nijmegen. In Nederland zou een innige verwantschap groeien met een breed, hem bewonderend publiek. Schillebeeckx ontpopte zich als een vernieuwer, die in kerk en theologie veel in beweging zou zetten.

Wie een idee wil krijgen van de brede verspreiding van zijn ideeën moet op tweedehandsboekenwebsites zijn naam intypen. Wat dan allemaal beschikbaar blijkt te zijn, een veelheid aan titels, duidt op hoge oplagecijfers en op veel lezers die zijn boeken aanschaften. Schillebeeckx’ boeken zijn in vele talen vertaald, hij werd wereldwijd gelezen. Zeker ook door collega-theologen. Vanaf 1970 zijn waarschijnlijk zo’n honderd wetenschappelijke proefschriften aan zijn werk gewijd.

Menselijke ervaring

Wie Schillebeeckx voor het gemak in het schema wil plaatsen, kan het vakje progressief aanstrepen. De nieuwe wind die door de Rooms-Katholieke Kerk begon te waaien in de jaren zestig kreeg in hem een belangrijk vertolker. Schillebeeckx was nauw betrokken bij het Tweede Vaticaans Concilie, hij oefende invloed uit op sommige documenten die vanuit het concilie werden opgesteld. Om de christelijke traditie bij de tijd te brengen, wilde hij in de theologische bezinning de menselijke ervaring serieuzer nemen. Deze inzet bracht hij al naar voren tijdens zijn inaugurele rede in Nijmegen.

De inhoud van het geloof moest geen theorie blijven – leerstukken die als abstracties boven de mensen zweven – maar juist iets dat dichtbij kwam, en dat het concrete leven verheldert en zin geeft. Daarbij dacht Schillebeeckx aan de moderne levenservaring, met alle vragen rond het bestaan van God en de voortschrijdende natuurwetenschappen. Maar ook ging het hem om de ervaring van pijn, onderdrukking, uitbuiting, ongelijkheid – thema’s die in de tweede helft van de twintigste eeuw steeds nadrukkelijker als mondiale problematiek in beeld kwamen. De ware menselijkheid, kortom, dat interesseerde Schillebeeckx. In zijn boektitels is die aandacht te herkennen: Jezus, het verhaal van een Levende (1974), Gerechtigheid en liefde (1977) en Mensen als verhaal van God (1989).

Vanuit Schillebeeckx’ aandacht voor lijden, uitsluiting en uitbuiting is er gemakkelijk een lijn te trekken naar Jezus’ lijden en sterven. Wie daarvan een indruk wil krijgen, kan goed terecht bij het in 2015 verschenen Verhalen van een Levende, een boek dat door Hadewijch Snijdewind is samengesteld en ‘theologische preken’ bevat. Ook preken over de veertigdagentijd, over Goede Vrijdag en Pasen. Daarin wordt duidelijk dat Schillebeeckx kruis en opstanding begrijpt tegen de achtergrond van alles wat het leven kapot maakt en verwoest. Dat kunnen we per slot van rekening voor ogen zien, in de wereld ver weg en dichtbij. Aan de ene kant is er dan herkenning: Jezus deelt ons lot. Hij begrijpt wat lijden is, als geen ander. Maar hier valt ook hoop en inspiratie te putten, juist omdat het verhaal van Jezus uiteindelijk níet afliep. Ondanks de dood van Jezus, stierf de hoop niet.

Gods goedkeuring

Schillebeeckx legt uit dat er iets tegenover ‘de gerechtelijk moord op Jezus’ staat. Dat is, wat hij noemt, het ‘goedkeurende „desondanks” van God’. God keurde niet Jezus’ dood goed, maar wel zijn leven: Jezus was de ware mens. Gods goedkeuring resulteert in Jezus’ opstanding. En in de komst van ‘Gods heiligende geest’. Die Geest is ‘de paasgave van Jezus Christus aan alle mensen van goede wil’, aldus Schillebeeckx. ‘Verrijzenis en paasgave, namelijk de Heilige Geest, maken Jezus tot een universele heilsfiguur.’

Er gebeurt dus heel wat met Goede Vrijdag en Pasen. Maar dat bevindt zich niet in de sfeer van Jezus die een probleem oplost: die bijvoorbeeld de straf ondergaat of zich aan de Vader opoffert om mensen te redden. Dat is terminologie die je niet bij Schillebeeckx tegenkomt. Hij verhoudt zich kritisch tot een meer traditionele verzoeningsleer. Hij wil ook hier denken vanuit wat je concreet voor ogen ziet, als je zonder oogkleppen naar de wereld kijkt.

Wie weerloos kiest voor het goede krijgt klappen, en wordt vermorzeld

Wie weerloos kiest voor het goede krijgt klappen, en wordt vermorzeld. ‘Waar mensen zich geweldloos inzetten voor een goede zaak’, zegt Schillebeeckx, ‘gaan de machtigen van „deze wereld”, waarmee het Johannesevangelie steeds „de boze wereld” bedoelt, zich verzetten tegen elke ontwapenende, liefdevolle inzet van een mens voor medemensen in de knel.’ Ook Jezus is dit overkomen, en dat is zijn ‘nederlaag’, aldus Schillebeeckx. Toen Jezus aan het kruis hing, liet God hem in de steek: ‘op dat kritieke moment kreeg Jezus geen enkel teken van God dat zijn levensweg, die naar deze dood leidde, goddelijke goedkeuring kreeg.’ Echte, diepe godverlatenheid dus. Daarmee moeten wij ook leven, in zekere zin, omdat het erg vaak tegenvalt hoe het eraan toegaat in de wereld.

Historische fiasco

Toch valt er meer over te zeggen, want het was Jezus zelf die tegen zijn volgelingen zei: het is beter dat ik wegga. Jezus dacht niet dat zijn naderende dood een vooropgezet plan was, ook geen reddingsplan. Dat is latere interpretatie, betoogt Schillebeeckx in zijn boek Jezus, het verhaal van een Levende. Maar uit de oudste teksten uit het Nieuwe Testament valt op te maken dat Jezus zijn naderende dood zelf begreep, in zijn laatste dagen, als onderdeel van zijn missie. Vooral het Laatste Avondmaal lijkt deze betekenis te hebben.

Maar wat kan dan het nut zijn van het ‘historische fiasco’ van Jezus’ missie? Dankzij de al genoemde ‘goedkeuring door God’ heeft ‘het goede’ het laatste woord. Dit is niet te danken aan Jezus’ dood, maar aan zijn voorbeeldige, van goedheid vervulde leven. Anders gezegd: het is te danken aan het ‘gekruisigde getuigenis van Gods waarheid’ dat we bij Jezus zien. Het was dát leven, waarop God zijn stempel van goedkeuring zette, nadat het in een fiasco was geëindigd. En in dat spoor mogen ook wij verder. Want als Jezus’ missie weer toekomst kreeg, na de donkere afloop, dan ‘mogen wij er zeker van zijn dat ook ons lijden en onze tegenslagen, onze mislukkingen en onze wellicht te verduren tegenkantingen niet het laatste woord zijn.’

Schillebeeckx is er duidelijk over: Jezus’ dood was niet de bedoeling. De kruisdood was ‘mensenwerk, geen werk van Gods handen’. En dat is dramatisch genoeg, de wereld is vol kwaadaardigheid, agressie en haat. Maar ondanks zijn schandelijke einde ‘bleef Jezus’ hart alleen vervuld van liefde, verwachtingsvol jegens God en de mensen’.

Dat is een geweldige inspiratie ten goede, maar een donkere geschiedenis blijft het. Alle gejubel over Pasen is een leeg gebaar als we deze pijnlijke episode afzwakken of ontkennen. Dat niettemin het licht overwint, is er een teken van dat God ‘een God van mensen’ wil zijn. Wat houdt dit in? Dat we geloven in ‘een God die mensen in lief en leed, tot in de diepste nood van verguisde menselijkheid, door geweld, vernedering en ontluistering heen, nieuwe toekomst, komende tijd aanbiedt.’

Registreer u bij het Friesch Dagblad

Registreren
  • Registreren is zonder kosten of verplichtingen
  • Alle artikelen op frieschdagblad.nl zijn volledig toegankelijk
Hoofdredacteur

Opinie: Het gezicht van eenzame ouderen

Opinie

Er zijn in coronatijd weinig activiteiten voor ouderen. En daarmee schiet aandacht voor eenzaamheid en ouderdomsziekten zoals alzheimer of dementie er ook bij in. Een provinciaal n...

10 uur geleden

Lees meer

Thecla Bodewes weet het tij te keren

Economie

Scheepsbouwer Thecla Bodewes (TB) Shipyards heeft vorig jaar bijna zes ton winst gemaakt. In 2019 was nog een reorganisatie noodzakelijk, toen het bedrijf ruim twee miljoen euro ve...

19 uur geleden

Lees meer

Waarom Friesch Dagblad?

  • Het nieuws uit Fryslân
  • Verdieping en duiding bij de actualiteit
  • Opinies en analyses
  • Betrouwbaar, kritisch, evenwichtig en opbouwend
Registreren
Sluiten
Sluiten