In memoriam: Cees den Heyer was omstreden en geliefd

Woensdag is theoloog prof. dr. Cees den Heyer (1942) overleden, voormalig hoogleraar in Kampen. In de Gereformeerde Kerken in Nederland ontstond veel onrust door zijn boek Verzoening. Bijbelse notities bij een omstreden thema (1997).

Lodewijk Born

Geplaatst: 06 april 2021 om 11:54

Cees den Heyer.   FOTO: FREDDY SCHINKEL
0%

Den Heyer had, samen met zijn vrouw, een zwaar auto-ongeluk en als gevolg daarvan is hij overleden. Cees J. den Heyer, geboren op 6 april 1942 in Scheveningen, was een van de bekendste theologen van de afgelopen decennia in ons land. Hij groeide op in een gereformeerd gezin, maar ontworstelde zich aan de dogma’s waarmee hij opgroeide.

In de jaren zestig besloot hij theologie te gaan studeren. ‘Een besluit dat vooral uit nieuwsgierigheid werd geboren. Ik wilde meer te weten komen over zowel achtergrond als essentie van het christendom’, schreef hij drie jaar geleden in Jezus, een mensenleven.

Hij had vooral interesse in Bijbelvakken: ‘in eerste instantie vooral het Nieuwe Testament, maar later ook het Oude Testament’. Hij was gefascineerd door het onderzoek in de negentiende en twintigste eeuw naar de historische Jezus.

Geloofswaarheden

Den Heyer schreef als secretaris mee aan het rapport God met ons, over het Schriftgezag in de Gereformeerde Kerken. Dat verscheen in 1981 als reactie op de steeds pluriformer wordende Gereformeerde Kerken in Nederland (GKN), waar ook Den Heyer deel van uitmaakte.

Theologen als Herman Wiersinga en Harry Kuitert zorgden er met hun boeken en opvattingen voor dat gereformeerden anders tegen de vaste geloofswaarheden gingen aankijken, die er zondags van de kansel werden verkondigd. Den Heyer kwam – ongewild – later ook in het rijtje terecht van theologen die onder vuur kwamen te liggen binnen het kerkverband.

Van 1972 tot 2001 was hij voor het vakgebied Nieuwe Testament verbonden aan Kampen - waar hij in 1992 als hoogleraar werd aangesteld. Den Heyer publiceerde vanaf 1974 veelvuldig over Jezus, Was Jezus een Farizeeër? (gespreksboekje), en tal van boeken over Schriftuitleg, zoals De Messiaanse weg I (1983) en De Messiaanse weg II(1986). In 1996 verscheen Opnieuw: wie is Jezus? Balans van 150 jaar onderzoek naar Jezus - gevolgd door Verzoening. Bijbelse notities bij een omstreden thema (1997).

Het lijden en sterven van Jezus zag hij niet als het offer dat gebracht moest worden om God en mens met elkaar te verzoenen

Onder (confessionele) gereformeerden – en ook hervormden – sloeg dat laatste boek in als een bom, omdat er een hoogleraar in Kampen was die schreef dat hij niet geloofde dat Christus voor de mensheid aan het kruis gestorven was. Zoals de koppen in de krant het ongenuanceerd brachten. Het leidde tot de ‘kwestie-Den Heyer’, waarbij de landelijke synode van de Gereformeerde Kerken een uitspraak moest doen of Den Heyer te ver gegaan was met zijn opvattingen.

De hoogste kerkvergadering oordeelde dat hij binnen het speelveld van het gereformeerd belijden was gebleven als hoogleraar. Ook herzieningsverzoeken haalden het niet. Wat ondersneeuwde was dat ook veel lezers van het boek zich konden vinden in Den Heyers denkbeelden. Ze voelden zich er door bevestigd en bevrijd. In Fryslân ontstond bijvoorbeeld het leerhuis de Itenser Rûnte door zijn boek.

Naar de doopsgezinden

Prof. Klaas Runia, die een column had in het Friesch Dagblad, riep zijn collega op ‘te vertrekken uit Kampen’, in 2000. Den Heyer bleef er tot november 2001 hoogleraar Nieuwe Testament en Bijbelse Theologie, maar ging wel vervroegd met emeritaat. Hij was Kampen theologisch ontgroeid. Daarna werd hij docent aan het Doopsgezind Seminarie in Amsterdam, waar hij enkele jaren les gaf. Hij werd in Fryslân een spreker die regelmatig uitgenodigd werd, onder meer in doopsgezinde kring en bij het leerhuis Earnewâldster Rûnte.

Den Heyer publiceerde in 2000 zijn theologisch zelfportret, onder de titel Ruim geloven. Zijn laatste grote werk was Jezus, een mensenleven. Een geschiedenis van een mens onder de mensen(2017). Den Heyer bleef onderzoeken, beschouwen, en vragen stellen. Jezus? Die had ‘vele gezichten’ en uit het verleden kan ‘worden afgeleid dat het christendom niet bestaat en ook nooit bestaan heeft’. De kerk is ‘op weg naar een plaats aan de rand van de samenleving’, constateerde de oud-hoogleraar.

Slopershamer

Hij zag hoe in steden en dorpen monumentale kerkgebouwen leeg staan en onderzoekscommissies op zoek zijn naar nieuwe bestemmingen. ‘Als de secularisatie verder doorzet, zullen talloze kerken sneuvelen onder de slopershamer. Met als gevolg dat kerktorens aan de horizon verdwijnen; het geluid van op zondagen en kerkelijke feestdagen beierende kerkklokken wordt een zeldzaamheid’.

In zijn boek vertelde hij nog één keer hoe hij Jezus precies zag: ‘Ik heb afscheid genomen van het klassieke christologische dogma. Jezus was geen godenzoon en al helemaal geen God. Hij was een mens van vlees en bloed, een mens onder de mensen. Wel een mens die door zijn doen en laten de aandacht trok, een charismatische persoonlijkheid die indruk maakte op zijn tijdgenoten en volgelingen.’

Het lijden en sterven van Jezus zag hij niet als het offer dat gebracht moest worden om God en mens te verzoenen. ‘Jezus’ kruisdood is het verschrikkelijke einde van een boeiend mens die als het ware tegen de stroom in vrede en liefde nastreefde. Zijn levensweg, zijn woorden en daden zijn voor mij een bron van inspiratie. In die zin waag ik het toch mij een volgeling van Jezus van Nazareth te noemen.’

Voor veel christenen gingen en gaan deze woorden te ver. Tegelijkertijd stond en staat Den Heyer er zeker niet alleen in. Hoe dan ook vond hij dat hij niet anders kón dan de vragen die hij had had openlijk te stellen – ook vragen die weinig anderen durfden te stellen.

Cees den Heyer werd 78 jaar. De uitvaart is vrijdag.

Registreer u bij het Friesch Dagblad

Registreren
  • Registreren is zonder kosten of verplichtingen
  • Alle artikelen op frieschdagblad.nl zijn volledig toegankelijk
Hoofdredacteur

Opinie: Het gezicht van eenzame ouderen

Opinie

Er zijn in coronatijd weinig activiteiten voor ouderen. En daarmee schiet aandacht voor eenzaamheid en ouderdomsziekten zoals alzheimer of dementie er ook bij in. Een provinciaal n...

10 uur geleden

Lees meer

Thecla Bodewes weet het tij te keren

Economie

Scheepsbouwer Thecla Bodewes (TB) Shipyards heeft vorig jaar bijna zes ton winst gemaakt. In 2019 was nog een reorganisatie noodzakelijk, toen het bedrijf ruim twee miljoen euro ve...

19 uur geleden

Lees meer

Waarom Friesch Dagblad?

  • Het nieuws uit Fryslân
  • Verdieping en duiding bij de actualiteit
  • Opinies en analyses
  • Betrouwbaar, kritisch, evenwichtig en opbouwend
Registreren
Sluiten
Sluiten