In memoriam: Hans Küng (1928-2021) was een theoloog en academicus met de status van een vedette

De Zwitserse katholieke theoloog Hans Küng is afgelopen dinsdag op 93-jarige leeftijd overleden. Küng durfde naar de waarheid van het geloof te zoeken, en kwam daarbij geregeld in conflict met het Vaticaan.

Rik Torfs

Geplaatst: 08 april 2021 om 16:30

Hans Küng bleef als academisch theoloog ook werkzaam als priester, waardoor hij de intellectuele ruimte met de blik van de insider kon combineren.   FOTO: AFP
0%

Het overlijden van een theoloog is doorgaans geen wereldnieuws. In onze tijd wordt er nauwelijks notitie van genomen. Bij de dood van Hans Küng op 6 april verliep dit helemaal anders. Wereldwijd verschenen grondige in memoriams die al enige tijd klaarlagen. Het was bekend dat Hans Küng (1928-2021) oud was en onder meer leed aan de ziekte van Parkinson.

Hij was natuurlijk ook niet zomaar een rooms-katholiek Zwitsers theoloog die beroemd werd als academicus, eerst in Basel, daarna als hoogleraar aan de universiteit van Tübingen. Küng was een ware vedette, een status die godgeleerden slechts zelden plegen te verwerven. Hoe kwam dat? Hij zag er goed uit en had charisma, niet meteen kenmerken van al zijn vakgenoten. Maar vooral: vanaf het begin van zijn carrière schreef hij niet alleen voor overtuigde christenen maar ook voor twijfelaars, en niet alleen voor twijfelaars maar ook voor ongelovigen die op zoek waren naar meer dan wat hen restte. Zijn boek Christ sein dat in 1974 verscheen, verkocht in Duitsland 200.000 exemplaren.

Küng sloot, anders dan de officiële Rooms-Katholieke Kerk, niemand uit. Daarin had hij gelijk, en ik dacht aan Hans Küng toen ik vorig najaar in de Duitse stad Limburg an der Lahn een lang gesprek had met Georg Bätzing, voorzitter van de Duitse bisschoppenconferentie. „We hoeven als kerk geen mensen meer uit te sluiten”, zei hij. „Zij sluiten ons uit.” Küng begreep al vroeg dat een ruimer gesprek nodig was.

Dat kwam hem duur te staan. Paus Johannes Paulus II ontnam hem zijn leerbevoegdheid om katholieke theologie in Tübingen te doceren. De aanleiding was zijn boek Onfeilbaar? waarin Küng de onfeilbaarheid van de paus bij ex cathedra uitspraken over geloof en zeden, zoals die tijdens het Eerste Vaticaans Concilie als dogma werd geproclameerd, grondig ter discussie stelde. Drie dingen vallen daarbij op.

Waarheid

Vooreerst ging het – hoewel Küng elders ook duidelijke ethische standpunten innam – om een zeer inhoudelijk dogmatisch dossier. Tegenwoordig gaan kerkelijke controverses meestal over moraal, over homoseksualiteit, abortus of euthanasie. Zelden nog over de inhoud van het geloof zelf. De verschuiving naar morele discussies is op zichzelf een teken van verval. Küng durfde verder te gaan en naar de waarheid van het geloof zelf te zoeken.

Küng leed geweldig onder de procedure waarbij hem de leerbevoegdheid werd ontnomen, fysiek en psychisch. De last van proces en veroordeling, lafheid en verraad viel hem zwaar

Vervolgens mocht hij duidelijk ervaren hoe gering de morele moed van zijn collega’s aan de universiteit van Tübingen was. Zeven van zijn elf vakgenoten in de katholieke theologie lieten hem tijdens de procedure vallen en bogen voor de macht van Rome. Je kunt dat natuurlijk ook anders bekijken: vier collega’s deden dat niet. Niettemin leed Küng geweldig onder de procedure waarbij hem de leerbevoegdheid werd ontnomen, fysiek en psychisch. De last van proces en veroordeling, lafheid en verraad viel hem zwaar.

Lees ook: In memoriam: Cees den Heyer was omstreden en geliefd

Ten slotte was er de creativiteit van het universiteitsbestuur. Hans Küng doceerde voortaan niet langer aan de theologische faculteit maar aan het seculiere instituut voor oecumenisch onderzoek dat hijzelf in het begin van de jaren zestig had opgericht. Dat gaf hem alle vrijheid om te spreken en te publiceren, twee dingen waar hij heel goed in was.

Sterker op de rand

Küng was en bleef bovendien priester, waardoor hij de intellectuele ruimte met de blik van de insider kon combineren. Andere kritische theologen die het priesterschap vaarwel zegden, zoals Eugen Drewermann (1940) en Leonardo Boff (1938), verloren daardoor aan intellectuele status en prestige.

Een theoloog staat altijd sterker op de rand van het systeem dan er helemaal buiten. Niet buiten de kerk en niet buiten de wereld, zo was de positie van Hans Küng. Hij bleef de politieke en maatschappelijke actualiteit op de voet volgen.

Küng bleef. Hij kon best leven met wat politieke onrust en controverse. Hij zorgde er af en toe zelf voor

Daarin was hij beter dan zijn generatiegenoot Joseph Ratzinger (1927). Beiden waren expert tijdens het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965), Küng voor bisschop Carl Josef Leiprecht (Rottenbürg), Ratzinger voor kardinaal Joseph Frings (Keulen). Zowel Küng als Ratzinger hadden toen een progressief imago. Later doceerden ze allebei aan de universiteit van Tübingen, een op het eerste gezicht braaf provinciestadje met leuke vakwerkhuizen. Maar voor Ratzinger was het er in de tijd van het studentenprotest van de jaren zestig te woelig. Hij nam in 1969 de wijk naar het vrediger Regensburg. Küng bleef. Hij kon best leven met wat politieke onrust en controverse. Hij zorgde er af en toe zelf voor.

Lees ook: Paaskaars geeft Tjeerd Visser kracht en hoop

Tot het einde van zijn leven bleef Hans Küng tegenover de kerk kritisch maar, naar eigen zeggen, loyaal. Want hoe kun je loyaal zijn zonder het recht te hebben blinde gehoorzaamheid te overstijgen? Voor dat laatste had Küng geen enkel talent, maar dat hoeft ook niet om een rechtgeaard katholiek te kunnen zijn.

Wereldvrede

Hans Küng zag en voorzag vele problemen van zijn kerk, haar ijver om de waarheid te beschermen zonder haar te onderzoeken bijvoorbeeld. Hij genoot van de conciliaire tijd, de openheid van Johannes XXIII, het optimisme van John Kennedy. Later stootte hij op Johannes Paulus II, die met veel talent een terugkeer naar de oude zekerheden bepleitte, na zijn dood in 2005 net op tijd heilig werd verklaard en vandaag, onder meer wegens zijn laksheid betreffende seksueel misbruik en zijn vijandigheid tegenover de moderne wereld, door velen niet langer als de grote paus wordt beschouwd die hij tijdens zijn leven leek te zijn. De geschiedenis gaf Küng gelijk.

Hij had vaak, misschien te vaak gelijk, wat hem enerzijds sancties en anderzijds succes opleverde. Dat streelde weleens zijn ijdelheid

Recenter, als oprichter en president van Stichting Weltethos, bepleitte hij de gedachte dat zonder religies bij de discussie te betrekken echte wereldvrede onmogelijk is. Dat wordt in de inmiddels erg seculiere westerse wereld niet algemeen aanvaard. Integendeel, religie geldt er vaker als de oorzaak van het probleem dan als de oplossing ervan. Toch is de kans levensgroot dat later zal blijken hoezeer Küng het ook hier bij het rechte eind had.

Lees ook: Ondanks Jezus’ dood stierf de hoop niet

Hij had vaak, misschien te vaak gelijk, wat hem enerzijds sancties en anderzijds succes opleverde. Dat streelde weleens zijn ijdelheid. Hij beoefende de deugd van de nederigheid zeker niet krampachtig. Maar ze is dan ook niet de allerbelangrijkste deugd.

Rik Torfs is als hoogleraar verbonden aan de Bijzondere Faculteit Kerkelijk Recht van de KU Leuven

Registreer u bij het Friesch Dagblad

Registreren
  • Registreren is zonder kosten of verplichtingen
  • Alle artikelen op frieschdagblad.nl zijn volledig toegankelijk
Hoofdredacteur

Opinie: Het gezicht van eenzame ouderen

Opinie

Er zijn in coronatijd weinig activiteiten voor ouderen. En daarmee schiet aandacht voor eenzaamheid en ouderdomsziekten zoals alzheimer of dementie er ook bij in. Een provinciaal n...

10 uur geleden

Lees meer

Thecla Bodewes weet het tij te keren

Economie

Scheepsbouwer Thecla Bodewes (TB) Shipyards heeft vorig jaar bijna zes ton winst gemaakt. In 2019 was nog een reorganisatie noodzakelijk, toen het bedrijf ruim twee miljoen euro ve...

20 uur geleden

Lees meer

Waarom Friesch Dagblad?

  • Het nieuws uit Fryslân
  • Verdieping en duiding bij de actualiteit
  • Opinies en analyses
  • Betrouwbaar, kritisch, evenwichtig en opbouwend
Registreren
Sluiten
Sluiten