Promovendus dominee Gert Jan Baan (52): ‘Johann Sebastian Bach is de componist van geloof, hoop en liefde’

Jarenlang studeerde ds. Gert Jan Baan (52) op de geestelijke cantates van Bach. Onlangs promoveerde hij aan de Theologische Universiteit Apeldoorn op het proefschrift Der Heiland lebt. Een gesprek over Bach, muziek en Christus.

Lodewijk Born

Geplaatst: 03 mei 2021 om 14:00

Ds. Gert Jan Baan: ,, Hoewel ik ook wel begrijp dat we als Gereformeerde Gemeenten nog niet toe zijn aan een cantatedienst. Het zou wel heel erg mooi zijn.”   FOTO: ANTON DOMMERHOLT
0%

Baan (52) is predikant van de Gereformeerde Gemeente van Rotterdam-Zuidwijk, maar woont in Mijnsheerenland. Dat hij als dominee uit een orthodox kerkverband promoveerde op Bach, lijkt opmerkelijk maar wie zijn levensverhaal kent, merkt dat het eigenlijk niet meer dan logisch is: het kon niet uitblijven.

In zijn periode in de Verenigde Staten, waar hij van 2011 tot 2015 de gemeente van Kalamazoo in de staat Michigan diende, kroop hij door alle tweehonderd geestelijke cantates. Bach liet hem niet meer los.

Wanneer luisterde u voor het eerst in uw leven naar Bach en wat deed dat met u?

,,Ik was toen ongeveer tien jaar oud. Aanvankelijk vond ik het moeilijke muziek. In de kinderjaren daarna luisterde ik liever naar muziek van Jan Zwart, Feike Asma, Willem Hendrik Zwart, enzovoorts. Pas daarna ben ik Bach meer gaan waarderen.”

Waarin verschilt hij voor u van andere grote componisten als Beethoven, Schubert en Mozart?

,,Bij Bach vormen tekst en muziek meestal een ware twee-eenheid. Daarbij bewegen de verschillende onderliggende stemmen zich zelfstandiger dan bij anderen. Bij de muziek van Mozart gaat het vaak meer om de melodielijn dan de verhouding met de onderliggende stemmen. Bij Bachs muziek kan ook een haast wiskundige wetmatigheid worden waargenomen. Alles is bewust geschreven, niets is aan het toeval overgelaten.”

U bestudeerde de drie vroegste paascantates van Bach, aangeduid met de BWV-nummers 4, 31 en 66. Wat ontdekte u daar in?

,,Teveel om op te noemen! Maar in het algemeen: tekst en muziek vormen een twee-eenheid bij hem en Bach heeft zich in zijn muziek een ras-lutheraan getoond. Dit alles nog afgezien van de muzikale weelde in de onderzochte drie ‘paasjuweeltjes’ van Bach.”

Bestudering van biografische gegevens en van zijn muziek laten mij zien dat Bach zijn leven, door het geloof in Christus als de Opgestane, op God heeft gebouwd

Twijfelde Bach wel eens aan God?

,,Ik heb geen enkele reden om dat te denken. Bestudering van biografische gegevens en van zijn muziek laten mij zien dat Bach zijn leven, door het geloof in Christus als de Opgestane, op God heeft gebouwd.”

Er zijn mensen die nooit meer in een kerk komen, maar zweren bij Bach. Snapt u dat?

,,Ik vind het mooi dat ze Bachs muziek waarderen, hoewel dat niet anders dan puur muzikaal en/of musicologisch kan zijn ingekleurd. Het echt doorgronden van Bachs muziek kan nooit buiten het verstaan van de onderliggende tekst om gaan.”

U moet Bach typeren als componist. Welk woord komt er dan in u op?

,,Ik zou hem dan willen typeren met 1 Korintiërs 13:13a als de componist van ‘geloof, hoop en liefde’.”

Lees ook: Tweede orgel Hinsz is na een restauratieperiode van zo’n anderhalf jaar weer thuis in Petruskerk Leens

Welke betekenis heeft Bach in uw werk als predikant, als dienaar Gods?

,,Ik citeer regelmatig uit zijn cantates en wil deze muziek onder (jonge) mensen graag meer bekendheid geven. Ik wek ook op concerten waarop zijn (vocale) muziek klinkt te bezoeken, in het bijzonder het Weihnachtsoratorium en de Matthäus Passion.”

,,Ik zou het zeer toejuichen dat zijn (orgel)muziek meer zou klinken in onze erediensten. Hoewel ik ook wel begrijp dat we als Gereformeerde Gemeenten nog niet toe zijn aan een cantatedienst. Het zou wel heel erg mooi zijn, moet ik zeggen. Zo was het in de lutherse kerkdiensten ook. Maarten Luther richtte zijn eredienst in met een ruime scheut kerkmuziek. Geweldig! Daar gaat de Bijbel ons heel duidelijk in voor. Wat dat betreft, kunnen juist calvinisten nog heel veel van Luther leren.”

U noemde uw proefschrift ‘Der Heiland lebt’. Waarom juist die titel?

,,Ik zocht naar een titel met het woord ‘Heiland’. Tegelijk wilde ik een (gedeelte van een) cantateregel, liefst uit een van de bestudeerde cantates, als opschrift. Tot mijn grote verrassing kwamen deze gestelde eisen bij elkaar in het eerste Recitativo van BWV 66: ‘Der Heiland lebt’.”

Bij Van Wijnen in Franeker is de originele Bachbijbel uitgegeven. Heeft u die ook in uw bezit?

,,Het is een grote wens deze nog een keer fysiek in mijn bezit te krijgen. Het bedrag - terecht hoog vanwege de vele kosten aan dit project verbonden - en het feit dat ik deze Bijbel voor mijn onderzoek al op microfiches in mijn bezit had, hebben mij er tot nog toe van weerhouden...”

De meest ‘bevindelijke’ muziek, die elke gelovige - gezien tekst en muziek, en hun onderlinge verhouding - zou moeten bewonderen, is de vocale muziek van Bach

U speelt zelf al vanaf uw negende jaar orgel, en zit vaak achter uw eigen huisorgel. ‘Muziek raakt de ziel.’ Wanneer gaf Bachs muziek u kracht in het leven?

,,Op belangrijke kruispunten grijp ik eigenlijk altijd wel terug op een gedeelte van een cantate, zoek ik bewust teksten en muziek op en luister daarnaar. Vaak voor mezelf. Maar ook regelmatig als gezin. De meest ‘bevindelijke’ muziek, die elke gelovige - gezien tekst en muziek, en hun onderlinge verhouding - zou moeten bewonderen, is de vocale muziek van Bach.”

Heeft u veel plekken bezocht die met het leven van Bach te maken hebben?

,,Ik heb drie keer zes zogenoemde Bachsteden bezocht. Eisenach, Arnstadt, Mühlhausen, Weimar en Köthen-Anhalt en Leipzig. De eerste keer alleen, voorafgaand aan mijn conservatoriumstudie te Tilburg (2005). De tweede keer met drie van onze kinderen, voorafgaand aan het promotietraject (2017). De laatste keer afgelopen september, samen met mijn vrouw, om foto’s te maken voor mijn dissertatie. Deze reis was de meest complete: werkelijk alle ‘Bachplaatsen’ hebben we in de volgorde van Bachs leven bezocht.”

Lees ook: Reorganisatie bij Protestantse Kerk: meer aansluiten bij lokale vragen en ook digitale stappen zetten

U heeft vast veel contact met Bachliefhebbers en –kenners wereldwijd. Kunt u daar iets over vertellen?

,,Contact met wie dan ook ter wereld op het gebied van Bach verbindt altijd. Het lijkt wel alsof deze grootdenkende, buitengewoon begaafde muzikale en theologische geest wereldwijd weet te binden. Dat zegt mij wel heel veel. We beluisteren als gezin jaarlijks de Matthäus Passion van Bach. Ook tijdens ons verblijf in de VS zou dat gebeuren. Zo gezegd, zo gedaan. Uiteindelijk vond ik de beste uitvoering, qua afstand, prijs en mogelijkheid om er heen te gaan in Ann Arbor, in de buurt van Detroit. Het waren barre weersomstandigheden, maar we gingen toch. De uitvoering viel echter tegen. We zeiden tegen elkaar: ‘Om mooie muziek te beluisteren hadden we niet door de sneeuw te hoeven rijden, en zeker niet naar de VS behoeven te verhuizen’. Het jaar daarop hebben we in onze huiskamer maar gewoon een groot scherm opgehangen en een prachtige uitvoering bekeken en beluisterd.”

Wat vond uw vrouw van uw monnikenwerk van de afgelopen jaren, en de jaren met ‘Bach in de studeerkamer’?

,,Ook mijn vrouw heeft een druk leven. Wel is het belangrijk om regelmatig te compenseren. Het gebeurde dan ook regelmatig dat als mijn vrouw allerlei vergaderingen en trainingen had, ik met haar meeging, voorzien van laptop en literatuur. Dan besteedden we onze vrije tijd in het gezellig tegenover elkaar werken aan een tafel in een hotel-restaurant. Een betere combinatie van ontspanning en werk is niet mogelijk. In het afgelopen coronajaar heb ik op deze intensieve werk- en studiesessies met heimwee teruggekeken.”

Ik zou iets meer gas kunnen terugnemen, want zoveel werkuren per week kunnen toch op den duur hun tol eisen. Daarbij wil ik weer actiever op mijn orgel en klavecimbel studeren

U heeft een levenswerk afgerond. En nu?

,,Nou, een levenswerk… Het gemeente- en kerkenwerk - zo’n zestig uren per week - gaan gewoon door, net als daarvoor. Ik zou iets meer gas kunnen terugnemen, want zoveel werkuren per week kunnen toch op den duur hun tol eisen. Daarbij wil ik weer actiever op mijn orgel en klavecimbel studeren. Verder heb ik diverse publicaties in gedachten over onderwerpen die mijn aandacht vragen. De meeste daarvan liggen op het snijvlak van theologie en muziek.”

U moet kiezen welk stuk er van Bach er op uw uitvaart klinkt. Wat zal dat dan zijn?

,,Zonder twijfel zou dat de voor mij mooiste aria van alle cantates zijn: de sopraan-bas Aria uit BWV 32 die luidt: Nun verschwinden alle Plagen.”

Dr. G.J Baan, Dissertatie ‘Der Heiland lebt’, uitgegeven bij Zoutewelle Boeken te Ederveen. Prijs: 29.95 euro

Registreer u bij het Friesch Dagblad

Registreren
  • Registreren is zonder kosten of verplichtingen
  • Alle artikelen op frieschdagblad.nl zijn volledig toegankelijk
Hoofdredacteur

Waarom Friesch Dagblad?

  • Het nieuws uit Fryslân
  • Verdieping en duiding bij de actualiteit
  • Opinies en analyses
  • Betrouwbaar, kritisch, evenwichtig en opbouwend
Registreren
Sluiten
Sluiten