Fryslân Frij: Soldaat Alexander Roskopf was geen NSB’er, zo leren zijn brieven

Heleen Wagemans kan het zich nog goed herinneren, de dag dat haar vader van het Waterlooplein thuiskwam met een kistje oude ansichtkaarten. In het kistje zaten ook brieven met hakenkruizen erop.

Marianne Velsink

Geplaatst: 04 mei 2021 om 10:08

Heleen Wagemans verdiepte zich in de oorlogsbrieven van een Duitse soldaat en schreef er een boek over.   FOTO: NIELS DE VRIES
0%

,,NSB’ers, concludeerden mijn ouders en daar bleef het bij. Ze gingen niet op zoek”, vertelt Wagemans. ,,Toen ik het huis uit ging, gaf mijn vader de brieven aan mij en zei: zoek het maar eens uit.”

Dat deed ze niet. Jarenlang bleven de zeven Feldpostbrieven van de onbekende Luftwaffe-soldaat ook bij haar in Joure onder in een la liggen. Tot vorig jaar. Wagemans las de brieven nog eens en tikte op internet de naam van de soldaat Alexander Roskopf in. Tot haar grote verbazing bleek de jonge soldaat uit een Joodse familie te komen.

,,Hoe belandt een Joodse jongen bij de Duitse Luftwaffe?”, vroeg Wagemans zich af. Ze begon met speuren in open archieven en vond steeds meer puzzelstukjes die het leven blootlegden van Alexander en zijn moeder Nadia Lobanowa Miroschnitschenko en pleegvader Rodi Wall.

De wanhoop die je terugleest in die aantekeningen raakte me behoorlijk

Nadia kwam uit Charkov, Oekraïne, destijds nog Russisch grondgebied. Zij kwam terecht in Berlijn waar zich na de Russische revolutie van 1917 veel verdreven Russische Joden vestigden. Toen de biologische vader van Alexander Roskopf overleed, hertrouwde Nadia met de Joodse Rodi Wall. Ze behoorden tot de eerste Duitse Joden die in 1933 wegvluchtten uit Berlijn en ze kwamen terecht in de Joodse Amsterdamse Rivierenbuurt. Alexander leerde snel de Nederlandse taal en groeide op als een Nederlandse jongen.

,,Zijn brieven waren gericht aan de familie Meischke, bekend van de Amsterdamse drukkerij Calff & Meischke. Alexander was bevriend met zoon Wim van dit gezin”, vertelt Wagemans. ,,In zijn brieven vraagt hij met klem om zijn moeder niet te vertellen waar hij is. Naarmate de tijd vorderde, worden zijn brieven emotioneler en somberder. Nergens lees je dat hij ook maar enigszins ideologische motieven heeft aan te sluiten. Hij hoopt vooral dat alles snel voorbij is.”

Waarom vocht die Duits-Joodse jongen uit de Rivierenbuurt dan wel met de vijand mee? Het antwoord vond Wagemans in de cartotheek van de Joodse Raad. Pleegvader Rodi Wall probeerde zijn deportatie naar Westerbork te voorkomen omdat zijn zoon zich had aangesloten bij de Luftwaffe. Alexander zou zelf ook nog een verzoek indienen. ,,Maar op de kaart staat ook vermeld dat Rodi daar geen voordeel mee kon halen omdat hij niet de echte vader van Alexander was. De wanhoop die je terugleest in die aantekeningen, raakte me behoorlijk”, zegt Wagemans. Rodi wordt vanuit Westerbork op 23 januari 1943 gedeporteerd naar Auschwitz waar hij direct na aankomst wordt vermoord.

Krijgsgevangene

Alexander keert ook niet meer terug in Amsterdam. Hij belandt als krijgsgevangene van de Russen in een steenkolenmijn, zo’n driehonderd kilometer ten zuiden van Moskou. ,,Na de oorlog hebben miljoenen Duitse soldaten onder erbarmelijke omstandigheden dwangarbeid verricht.” Wagemans stuitte op een vermelding in het Berlijnse bevolkingsregister dat Alexander in 1948 overlijdt ten gevolge van een ongeluk in de mijn. Zijn moeder Nadia moest tot 1952 wachten tot zij in Amsterdam het officiële bericht kreeg dat haar zoon was overleden. Details over de doodsoorzaak en de verblijfplaats, gaven de Russen pas vrij na de val van de muur.

,,Moet je je voorstellen dat je je man verliest in een concentratiekamp en je zoon als Duits soldaat in gevangenschap. Wat een tegenstelling in één gezin”, zegt Wagemans.

,,Nadia heeft na de oorlog aan veel Joodse holocaustoverlevenden onderdak geboden in haar woning in de Rivierenbuurt. Ze is tot op hoge leeftijd op hetzelfde adres blijven wonen en werd 98 jaar.”

Via via kwam Wagemans in contact met nabestaanden van andere Joodse contacten die het pad van Alexander, Nadia en Rodi gekruist hebben. ,,Soms kon ik dankzij het verhaal van Alexander de ontbrekende puzzelstukjes aanreiken waar anderen naar op zoek waren, dat voelde goed.”

Maar nog steeds heeft Wagemans veel vragen. ,,Die zullen misschien altijd onbeantwoord blijven. Ik wilde vooral iets wat uitgewist was, teruggeven aan de herinnering. Wat er is gebeurd in de Tweede Wereldoorlog is verschrikkelijk. Van zoveel mensen kennen we alleen een naam en een datum van overlijden. Achter al die namen zitten levens met een verhaal.”

Oorlogsbrieven, Heleen Wagemans, heleenwagemans.nl. Gratis te downloaden als pdf

Registreer u bij het Friesch Dagblad

Registreren
  • Registreren is zonder kosten of verplichtingen
  • Alle artikelen op frieschdagblad.nl zijn volledig toegankelijk
Hoofdredacteur

Waarom Friesch Dagblad?

  • Het nieuws uit Fryslân
  • Verdieping en duiding bij de actualiteit
  • Opinies en analyses
  • Betrouwbaar, kritisch, evenwichtig en opbouwend
Registreren
Sluiten
Sluiten