Hoe het monster van de overheid talloze mensen kan verslinden zonder terecht gewezen te worden

Nederlandse burgers zijn jarenlang genekt, bijvoorbeeld bij het toeslagenbeleid door de overheid. Die gedraagt zich vaak als een ongenaakbaar monster dat gewoon zijn gang kan gaan.

Gedupeerde ouders van de toeslagenaffaire komen op 25 februari van dit jaar aan op het Plein in Den Haag, voorafgaand aan het debat over de zaak in de Tweede Kamer.

Gedupeerde ouders van de toeslagenaffaire komen op 25 februari van dit jaar aan op het Plein in Den Haag, voorafgaand aan het debat over de zaak in de Tweede Kamer. Foto: ANP

Het is aardig om zo nu en dan de Tsjechische auteur Franz Kafka (1883–1924) aan te halen. Veel schrijvers doen dat met de typering ‘kafkaësk’ te pas en te onpas. Maar soms is het terecht, zoals in het onlangs verschenen boek van Ellen Pasman, Kafka in de rechtsstaat .

Het boek laat zien wat er allemaal misging in de toeslagenaffaire en hoe burgers die ermee te maken kregen niets aan hun situatie konden doen. ‘Wie een dergelijk proces heeft, heeft het eigenlijk al verloren’, schreef Kafka in zijn onvoltooide roman Het proces in 1925.

Enkele vasthoudende onderzoekers in de media en een paar Kamerleden, onder wie CDA’er Pieter Omtzigt en SP-volksvertegenwoordigster Renske Leijten, legden bloot hoe de wetgever, ministers, ambtenaren en de rechter functioneerden in de kinderopvangtoeslagenaffaire.

Rechtsbescherming was illusie

Talloze gezinnen werden jarenlang ontwricht door kafkaëske terugvorderingspraktijken van de belastingdienst. Ze werden doelwit van de fixatie van de overheid van de overheid onder de kabinetten-Rutte op bestrijding van fraude met toeslagen. Het bleek dat ook degenen die geen fraude hadden gepleegd de toeslag waarop zij recht hadden moesten terugbetalen, zonder dat ze daarvoor de reden te weten kwamen.

Behalve dat ze genekt werden door ambtenaren en zogenoemde paal en perk stellende politici, bleek al snel dat de gang naar de rechter vaak zinloos was en rechtsbescherming een illusie, ook al lag het er duimendik bovenop dat hen weinig viel te verwijten. Het bleek dat de rechter steeds onverbiddelijke terugvordering eiste, terwijl de wet dat helemaal niet voorschreef. Het was een interpretatie.

Mensen raakten hun huis kwijt en moesten aanzien hoe hun toekomst werd verwoest. Jarenlang deed het zogenoemde krachtdadige kabinet niets.

Procedure tegen staat

Ellen Pasman (1958) is advocaat. Zij beschrijft in het boek hoe het in de Nederlandse rechtsstaat zo mis kon gaan. Zij weet hoe verschrikkelijk de staat kan handelen en hoe moeilijk het is als voor burgers hier niets aan is te doen. Van 1995 tot en met 2000 was zij een van de advocaten die uiteindelijke succesvolle procedures van de journalist Willem Oltmans tegen de Staat der Nederlanden voerde, waarover zij in 2002 het boek Oud zeer publiceerde.

Ook hier was sprake van een overheid die willens en wetens (waarschijnlijk om prestigeredenen) vasthield aan onrecht en die positie met alle macht en middelen waarover zij kon beschikken vasthield.

De conclusie van Pasman is dat wat er misging met de toeslagenaffaire geen incident of toeval was, maar een gevolg van de jarenlange verwaarlozing van de rechtsstaat, waarbij rechters pas na tien jaar doorhadden hoe politiek, bestuur en de landsadvocaat burgers mangelden. Ze zet de overheid terecht neer als het ongenaakbare Bijbelse monster Leviathan.


Kafka in de rechtsstaat. Ellen Pasman. Prometheus, 20 euro