Leiderschapsverkiezingen lossen de teloorgang van de traditionele volkspartijen niet op, maar wat dan wel?

Waarom functioneren de traditionele volkspartijen zo slecht? En valt daar iets aan te doen? Misschien kunnen ze een voorbeeld nemen aan wat radicaal-rechts op dit moment presteert.

Fractievoorzitter Thierry Baudet tijdens een partijcongres van Forum voor Democratie in de RAI. Het lukt rechts-radicale partijen wel veel leden aan zich te binden.

Fractievoorzitter Thierry Baudet tijdens een partijcongres van Forum voor Democratie in de RAI. Het lukt rechts-radicale partijen wel veel leden aan zich te binden. Foto: ANP

In Nederland bevindt zich een bijzondere club: de Banning Vereniging. Ooit zeer nauw verbonden met de Partij van de Arbeid (Woodbrookers), organiseert de vereniging activiteiten op het snijvlak van levensovertuiging, religie en sociaaldemocratie. De vereniging, genoemd naar de in Makkum geboren hervormde dominee en medeoprichter van de PvdA Willem Banning (1888-1971), brengt drie keer per jaar het ledenblad Tijd en taak uit.

Daarin staan steevast goede stukken: opstellen, interviews of boekbesprekingen van veelal bij het grote publiek onbekende auteurs die met hun onderwerpkeuze de tijdgeest heel adequaat aanvoelen en daar van een zekere afstand uiterst zinnige dingen over zeggen. Je zou willen dat de sociaaldemocraten in de Tweede Kamer daar een voorbeeld aan nemen.

In het jongste nummer staat onder meer een interessant artikel over de toekomst van volkspartijen in Nederland. De interne debacles van het CDA met onder meer het kritische partijlid Pieter Omtzigt en de electorale problemen van de PvdA roepen de vraag op wat nu nog de (on)mogelijkheden van de volkspartij met echte leden zijn. Bestaat er nog een toekomst?

Rol en functie

In een interessant dubbelinterview met de hoogleraren Evelien Tonkens (hoogleraar Burgerschap en Humanisering van de Publieke Sector aan de Universiteit voor Humanistiek in Utrecht en voormalig Kamerlid voor GroenLinks) en Sarah de Lange (politicologie, Den Uyl-leerstoel aan de Universiteit van Amsterdam) wordt er volop nagedacht over de functie en de rol van de volkspartijen. Het blijkt dat veel minder mensen lid zijn van een politieke partij dan bijvoorbeeld in 1950. Maar sinds 1990 is het aantal leden min of meer stabiel, zo rond de 300.000 mensen. Dus met die veronderstelde leegloop valt het best wel mee.

Maar wat is er dan wel aan de hand met de oude volkspartijen? Volgens Evelien Tonkens kosten democratie en partijpolitiek veel tijd en zij vindt dat ook wenselijk. ,,We willen immers niet een grillige dictator die van de ene op de andere dag over ons kan beslissen... dat er recht gedaan kan worden gedaan aan de meningen van minderheden. Het lijkt erop dat veel mensen die tijd niet meer willen investeren en er het geduld ook niet meer voor willen opbrengen.”

Er is in de samenleving in veel opzichten sprake van versnelling, zoals met nieuwe spullen kopen en communiceren. Mensen wennen daaraan en daardoor lijken dingen die niet kunnen versnellen, zoals zorg en democratie, nu veel trager lijken. Dat verklaart volgens Tonkens waarom de directe democratie zoals het referendum zo populair is. Het lijkt krachtig, snel en geen gepolder en overleg.

Verstatelijkt

Sarah de Lange wijst erop dat de huidige partijen in feite verstatelijkt zijn. Ze zijn vooral georiënteerd op Den Haag, waardoor een verzwakking heeft plaatsgevonden van de band tussen politieke partijen en de samenleving. Bovendien ontbreekt door de formele financiering een echte prikkel om een massapartij te worden, gefinancierd door leden en aanhangers.

Het lijkt erop dat vooral de volkspartijen in het midden van het politieke spectrum aan het ophouden zijn volkspartijen te zijn. Bij radicaal rechts lijkt er wel van alles van de grond te komen, zoals bij Forum voor Democratie van Thierry Baudet of in Frankrijk de rechtse politieke beweging van Marine Le Pen. Een linkse uitzondering is te zien bij de Waalse socialisten die een bloeiend partijleven hebben: van barbecues tot ombudswerk. Deze partij doet het steevast goed tijdens verkiezingen.

Tonkens zegt dat linkse partijen veel meer moeten doen aan de problemen van jongeren, laagopgeleiden en mensen met een niet-westerse achtergrond. Die hebben weinig kans op een vaste baan en een betaalbare woningen. Dat zijn grote problemen en die los je niet op met lapmiddelen als partijleidersverkiezingen zoals bij de PvdA en het CDA zijn gehouden. Die hebben weinig geholpen.