Huiveringwekkende atoombom moest wereldvrede verzekeren

75 jaar geleden verwoestten atoombommen Hiroshima en Nagasaki. Japan capituleerde waarna Nederlands-Indië werd bevrijd. Wat schreef het Friesch Dagblad over het einde van de Tweede Wereldoorlog in Azië?

Het land van de rijzende zon wordt thans door de kracht van de zon vernietigd’, viel te lezen in deze krant, de dag nadat de Verenigde Staten atoombom Little Boy uit een vliegtuig op Japan liet vallen. Een bom die tweeduizend keer zo sterk was als de zwaarste bommen die tot dan toe gebruikt werden, had de Amerikaanse president Harry Truman onthuld, zestien uur nadat Hiroshima getroffen werd.

De paddenstoelwolk die ontstond in Hiroshima na de ontploffing van de uit het vliegtuig geworpen atoombom.

Op de voorpagina (de vaste rubriek ‘Het Wereldgebeuren’ werd ermee geopend) schreef het Friesch Dagblad over de verwoestende werking van dit nieuwe wapen. De krant meldde ‘niet zonder huivering’ kennis te nemen van het nieuws: ‘De totale oorlog, op moderne leest geschoeid, is een groote verschrikking. De al meer tot in de perfectie doorgevoerde rationeele bewapening, die ons reeds de raketbommen bracht, stelt nu de wereld opnieuw voor een ongekend revolutionair element van vernieling, waarvan de uitwerking schier apokalyptische vorm aanneemt’.

Grote gok

Duitse wetenschappers ontdekten in 1938 al het systeem van kernsplijting, maar het werd Amerika dat tijdens de Tweede Wereldoorlog als eerste aan een atoombom kwam. 65.000 arbeiders hadden in het diepste geheim aan de productie ervan gewerkt zonder te weten wat ze nu eigenlijk maakten. De investering – van vijf miljard gulden – werd door Truman ‘de grootste gok van de geschiedenis’ genoemd. De president hoopte dat het massavernietigingswapen een middel zou worden om de wereldvrede te verzekeren en dwong Japan ermee tot capitulatie.

Ook al trekt men een bepaald procent af voor Amerikaansche reclame, dan nog zijn de berichten over de atoombom kortweg verbijsterend

Het Friesch Dagblad wijdde 8 augustus voor het eerst een hoofdcommentaar aan de bom, die ‘de nieuwe dictatuur’ werd genoemd. ‘Ook al trekt men een bepaald procent af voor Amerikaansche reclame, dan nog zijn de berichten over de atoombom kortweg verbijsterend. Want dit beteekent voorloopig de volledige dictatuur van hem, die over een bepaald laboratorium beschikt.’

In onderstaand filmpje kondigt president Truman het bombardement op Hiroshima aan:

Het was weliswaar een geluk dat Amerika eerder bij de atoombom was dan Duitsland, zo vervolgde het commentaar, maar: ‘Zoolang één het (de productie, red.) kent, beheerscht hij de wereld. Hij heeft een stok achter de deur, zoo verschrikkelijk, dat hij altijd zijn wil kan doordrijven. Dat beteekent dus momenteel, dat Amerika en Engeland aan de wereld hun politieken wil kunnen opleggen. Zoodra twee het kennen gebeurt er iets, dat nog veel erger schijnt. Zij zullen alle maatregelen nemen, in diep geheim, om bij een eventueel conflict 24 uren vóór te zijn. De bliksemoorlog in den meest letterlijken zin!’

Verantwoordelijkheid

Amerika en bondgenoot Engeland hadden nu de grote verantwoordelijkheid om de vrijheid en vrede te beschermen, zo beschouwde het Friesch Dagblad. ‘En wanneer de laboratoria ook elders soortgelijke resultaten hebben, dan zullen ook andere volken in dienzelfden strijd om de verantwoordelijkheid voor de wereld betrokken worden.’

De bom op Hiroshima kostte in 1945 zeker 140.000 levens. Op 9 augustus volgde de verwoesting van Nagasaki door atoombom Fat Man, met zeker 70.000 doden tot gevolg. Overlevenden van beide aanvallen werden getroffen door straling, met ernstige gezondheidsproblemen tot gevolg: kanker, misvormingen en genetische afwijkingen bij de geboorte van nageslacht. Het Japanse Rode Kruis meldde bij de herdenking in 2015 dat nog altijd duizenden mensen medische zorg nodig hadden.

Moge de atoom-energie voor betere doeleinden worden aangewend. Zeker zal worden onderzocht in hoeverre men deze nieuwe kracht dienstbaar kan maken aan nieuwe, nooit gedroomde productiemethoden

Ondanks de schok die de uitvinding wereldwijd teweegbracht, was er ook al gauw nieuwsgierigheid naar de baten van atoomenergie. ‘Moge de atoom-energie voor betere doeleinden worden aangewend. Zeker zal worden onderzocht in hoeverre men deze nieuwe kracht dienstbaar kan maken aan nieuwe, nooit gedroomde productiemethoden’, schreef de krant.

In onderstaand filmpje is archiefmateriaal te zien van de ontploffing:

Na de aanval op Nagasaki duurde het tot 15 augustus voor Japan zich overgaf. Daarmee eindigde ook de bezetting van Nederlands-Indië door Japan, die in 1942 begonnen was. Maar aan het leven in de Japanse interneringskampen kwam nog geen einde. Tijdens de zogenoemde Bersiap-periode die volgde, trokken jonge Indonesische nationalisten moordend door de straten.

Twee dagen na de Japanse capitulatie, had Indonesië de onafhankelijkheid uitgeroepen. Een nieuwe strijd was begonnen.

Schier wanhopig

In Nederland klonk al maanden voor de Japanse capitulatie de oproep aan jonge mannen om zich te melden als oorlogsvrijwilliger, om Indië te bevrijden en de orde te herstellen. Het Friesch Dagblad ondersteunde die oproep door te berichten over de Japanse krijgsgevangenkampen. De redactie putte daarvoor uit brieven van een Friese familie over de ontberingen bij de aanleg van de Birma-spoorlijn.

‘Elke dag is kostbaar, zullen we van onze gevangenen nog een deel terugzien. Kan er nog één jonge kerel zijn, die na zulk een bericht gelezen te hebben, nog aarzelt? (…) Er wordt in Indië door de overgeblevenen gesnakt naar en gesmeekt om verlossing. Het is één lange smartkreet, die opstijgt, één schier wanhopige schreeuw om hulp. Wat antwoordt jong-Nederland daar op?’ schreef Ale Algra (broer van hoofdredacteur Hendrik Algra en zelf onderwijzer in Indië) op 10 juli 1945, onder pseudoniem Moethoen. Algra zat bij het uitbreken van de oorlog net in Nederland maar keerde na de bevrijding terug.

Lees ook: Snelheidslimiet voor de veiligheid, én vanwege de oliecrisis

In oktober – twee maanden na de Japanse capitulatie – schreef hij over de ervaringen van een Friese vader, die in brieven schreef over de ellende onder de Japanners en het gemis van normaal contact met zijn familie, die ook in interneringskampen zaten. ‘In al dien tijd ontving hij van z’n vrouw 6 briefkaarten met voorgeschreven standaardzinnen. Zijn jongste dochtertje overleed 30 April 1944. Het bericht daarvan bereikte hem 28 Dec. En dat, terwijl allen toch op Java zaten!’

Friezen, in de stad en op ’t platteland, laat uw Indische landgenooten, die zulke enorme offers gebracht hebben, niet letterlijk in de kou staan!

Eind dat jaar duiken berichten op in de krant over de repatriëring van Nederlanders uit de kampen waarin ze dan nog altijd zitten. In heel het land werden acties opgezet om geld in te zamelen voor hulp. Het Friesch Dagblad maande mensen niet alleen geld te doneren maar ook de ‘harten en huizen wijd open’ te zetten. ‘’t Moet toch niet noodig zijn, dat er straks met den sterken arm huizen voor deze menschen gevorderd worden? Nu kunt u zich nog vrijwillig melden (…) Friezen, in de stad en op ’t platteland, laat uw Indische landgenooten, die zulke enorme offers gebracht hebben, niet letterlijk in de kou staan! Er komen er nog duizenden naar ’t oude Moederland terug en deze menschen moeten onderdak hebben. Dat kan, als iedereen, ook in Friesland, zijn taak en zijn plicht van naastenliefde ziet.’

Elke maand belicht het Friesch Dagblad een thema uit het eigen archief

De laatste rit van de paardentram was negentig jaar geleden een attractie

Negentig jaar geleden maakte de laatste paardentram van het land, ingehaald door stoom en elektriciteit, zijn laatste vaste rit van Harkezijl naar Makkum. Bewoners langs het traject liepen uit. 'Hoeveel malen het verdwijnende vervoermiddel gekiekt werd, was niet meer bij te houden.'

Nieuws

Meest gelezen