Dit artikel is vandaag gratis

Besteed je gevoelsleven niet uit aan professionals | Essay

Merlijn Twaalfhoven. Foto: Jelmer de Haas

Wat is nu werkelijk een goede wereld? Die vraag moeten we onszelf stellen, en dan het liefst aan de kunstenaar in onszelf, betoogt Merlijn Twaalfhoven.

We leven in een tijd waarin vaste waarden en traditionele houvast verdwenen zijn. In een overdaad van informatie geeft iedereen zijn mening, maar vergeten we onszelf te bevragen: wat is nu werkelijk een goede wereld? Hoe kunnen we een rol spelen bij het vinden van een uitweg uit de opeenstapeling van crises waarin we ons momenteel bevinden? Hiervoor zullen we een deel van onszelf moeten aanspreken dat bij veel van ons in sluimerstand staat, namelijk dat van de kunstenaar in onszelf. Met een kunstenaarsmindset stel je andere vragen en kijk je verder dan de schijnbare normaalheid van het leven.

Als je aan kunstenaars denkt, wie zie je dan voor je? Salvador Dalí of Johann Wolfgang von Goethe? Jimi Hendrix en Ton Koopman? Of Janine Jansen, Andy Warhol, Ai Weiwei en Marina Abramovic? We bezingen en bewonderen de meesters, genieën, de dwarsdenkers, de rebellen. Het zijn uitblinkers, meestervertellers, mensen die ons weten te raken en onze blik verruimen. Aan wie denk jij, bij deze bewoordingen?

Kunstenaar in jezelf

Er is een kunstenaar aan wie je vast niet dacht. Iemand die lange tijd enorm belangrijk was maar die in de vorige eeuw compleet vergeten is. Deze kunstenaar deed niet mee toen we musea gingen bouwen, toen de grammofoon werd uitgevonden en toen radio en televisie ons gingen bestoken met geweldige muziek en films. Het is de kunstenaar die zo aanstekelijk kon zingen, die vol verhalen zat bij het haardvuur. Het is de kunstenaar die zelf zijn huis ontwierp en zijn kleding versierde. Het is degene die zich met een eigen ritueel richtte tot zijn voorouders of een hogere macht, degene die het onzichtbare en het onzegbare een plek gaf in het dagelijkse leven.

Ik heb het, in principe, over jou. Jijzelf bent de kunstenaar die eeuwenlang meedeed, totdat die overstemd werd door de professionals die zich de laatste honderd jaar overal laten horen: de specialisten die alle anderen tot amateurs en passieve toeschouwers weten te degraderen. In elk van ons zit een levenskunstenaar, maar sinds ruim een eeuw zijn we gaan geloven, zo lijkt het, dat het overbodig is om zelf onze gevoelens te uiten, zelf een ritueel, feest of viering vorm te geven, zelf voorwerpen van schoonheid en betekenis te maken. Daar hebben we nu immers specialisten voor.

Geoutsourced aan professionals

Op het toneel wordt hardop getwijfeld of gehuild, in films zien we de extase van het leven, in boeken kunnen we delen in rouw en verlies. Maar zelf zijn we verleerd te zingen en te dansen. Of zelfs een brief te schrijven – we sturen wel een appje. Zo hebben we ons gevoelsleven geoutsourced aan professionals.

Het is natuurlijk heerlijk om in de zaal te zitten bij een prachtig concert. Of om live aanwezig te zijn in het theater bij een verhaal dat je aangrijpt, bij het spel van acteurs, dansers en performers die zo vaak van ongekende kwaliteit zijn. Of om door een museum te dwalen, een boek te lezen en zo een wereld vol verbeelding te mogen bezoeken. Het geeft verdieping, comfort of een prettige prikkeling bij een voorstelling die gedurfd of experimenteel is.

In de knel

Jarenlang was dat mijn wereld. Ik componeerde muziekstukken, werkte samen met musici van alle mogelijke stijlen en culturen, organiseerde vernieuwende, avontuurlijke concerten. Het was prachtig om de tijd van mijn publiek vorm te mogen geven en een belevenis te ontwerpen, mensen mee te nemen in een verhaal vol betekenissen.

Maar ik raakte in de knel. Het voelde niet meer juist om ’s avonds een mooie compositie uit te voeren, ruimte te scheppen voor aandacht, verbinding en schoonheid terwijl we allemaal de volgende ochtend weer mee gingen draaien in een wereld die haastig, ongezond en vervuilend is. Niet omdat we slechte mensen zijn, maar omdat we blijkbaar in een groot idee geloven waarin welvaart, productiviteit en economische groei de waarden zijn waar alles om draait.

Ik kwam er echt niet uit.

Niemand wil immers het klimaat ontregelen, werkers in Azië uitbuiten en dieren laten lijden in megastallen. Toch? En we scheiden allemaal ons afval, nemen het openbaar vervoer en kopen eieren met Beter Leven-keurmerk. Zou je denken. En jij vindt toch ook dat je geen kanker moet krijgen van de lucht die we inademen en dat er geen pesticiden in ons eten zouden moeten zitten? En dat ook toekomstige generaties in Nederland moeten kunnen wonen, zonder dat ze voor de zeespiegelstijging op de vlucht moeten gaan?

Het is deze situatie waarin we best weten wat er moet veranderen, maar toch doorgaan in een systeem dat ons naar de afgrond brengt, waarvan ik ’s nachts wakker lig.

Weten versus voelen

En precies bij dit gegeven hebben we de kunstenaar in onszelf nodig. We zullen ons denken en handelen moeten verbinden aan gevoelens en waarden die dieper begraven liggen onder de drukte en opwinding van ons dagelijkse leven. Het is niet een kwestie van weten, maar van voelen. Immers: het is op alle fronten duidelijk dat het model van oneindige groei en welvaart een compleet waanbeeld is, dat tal van alternatieven voor bijvoorbeeld energie, bouw en landbouw voorhanden zijn en dat het niet alleen schadelijk, maar ook veel te duur is om radicale klimaatmaatregelen uit te stellen.

Het is duidelijk, maar we voelen het niet. We ervaren nu niet de crisis van onze kleinkinderen die worden geconfronteerd met de enorme kosten van zeespiegelstijging, van droogte en wereldwijde voedselschaarste en de migratiestromen die dat op gang brengt. We ontkennen de onzekerheid die er is rondom werk, inkomen en wonen. En we zijn niet voorbereid op de emotionele grilligheid en terechte woede van groepen burgers die aan het kortste eind trekken in een tijd van verandering. Met andere woorden: we houden vast aan een rationeel wereldbeeld vol welvaart. Een idee van normaalheid van de huidige tijd.

Kunst is het beste medicijn tegen normaalheid. Een kunstenaar geeft aandacht aan de observatie, het zintuiglijke. Je kijkt naar de wereld met een open, frisse blik. Je laat je raken door een verhaal dat achter de oppervlakte blijkt te zitten. Je stelt je oordeel uit, neemt de tijd om gevoelens toe te laten. Wat ervaar ik eigenlijk? Je mag verwonderd zijn. De wereld is vreemd. Complex. Dat is oké. Het heeft niet direct woorden. Daarom zoek je naar een andere taal. Naar beelden, geluiden, vormen. Zo deel je datgene wat zo ongrijpbaar leek, je maakt iets dat abstract was tastbaar.

Kunstenaarsmindset

Met een kunstenaarsmindset stel je andere vragen, kijk je verder dan de schijnbare normaalheid die het leven laat zien en krijg je toegang tot een realiteit die onvoorspelbaar en vol verandering is.

Kunstenaars kunnen traag en aandachtig werken. Ze omarmen het onbekende, zijn comfortabel met een zee aan mogelijkheden en oefenen zich door te spelen, te experimenteren en dingen te maken die mogen mislukken. Er ontstaat een verbintenis tussen datgene wat je ervaart, wat je voelt en wat je weet. Die houvast is nodig om de huidige tijd tegemoet te treden, om je niet te laten overweldigen, meeslepen of overrompelen. Een verhaal krijgt vorm. Je wordt onzekerheidsvaardig.

Wellicht zullen we ooit verbijsterd terugkijken op de onderwerpen die het nieuws domineren, de mensen op televisie, de plannen van politici. We zijn overal bij, hyperaanwezig, op de hoogte van het laatste gerucht, de laatste ontwikkelingen. Twitter-stormen steken op en gaan liggen. Schandalen en kortstondige obsessies houden ons gekluisterd aan onze telefoons. Een vermissing, een ruzie, een leugen, een misdaad. Zijn dát de verhalen van onze tijd? Nooit eerder konden losse en vluchtige incidenten op zoveel aandacht en opwinding rekenen.

Perspectief?

Wie helpt ons aan een perspectief voor de toekomst? Jarenlang vertelden de kerk, het onderwijs en de economie welke route je zou moeten lopen om een goed leven te leiden. De weg naar de toekomst was als het ware iets dat je kon uitstippelen volgens bestaande paden op een kaart. Maar die vlieger gaat niet langer op. De toekomst is onzeker, wat er van ons wordt gevraagd is veranderlijk, wat ons staat te wachten is onvoorspelbaar. Daarbij komt dat we gemis ervaren. Zoals de gebroken relatie met de natuur. Of de vervreemding tussen groepen mensen in dezelfde buurt. Het verloren contact tussen generaties. De vluchtigheid van ons vermaak.

In plaats van het vinden van een weg, zullen we moeten leren navigeren over een zee vol stroming, wind en mist. Je ziet je doel niet, maar kunt wel leren kijken, voelen en sturen. Hierbij schiet onze normale, rationele mindset tekort. We zullen onze waarneming moeten scherpen, onbevangen leren observeren en oude patronen moeten loslaten. Kijken met een open blik en, als een kunstenaar, verwondering toelaten.

We mogen kwetsbaar zijn, ons laten raken. Als we onze gevoelens niet wegstoppen, maar de ruimte geven en deelbaar maken, kunnen we zien dat we niet de enige zijn vol twijfels of verwarring. Dat geeft moed. Je bent niet alleen.

Het is makkelijk gezegd, maar niet iets dat je zomaar kunt. Kunstenaars oefenen niet voor niets hun leven lang. Toch kan iedereen gewoon beginnen. Elk mens is creatief en scheppend. Ieder heeft een verhaal om te delen. Je hoeft niet te wachten totdat je een viool getemd hebt of marmerbeitels hebt gekocht. Iedereen heeft een stem, en als we idealen, schoonheid en hoop weten te delen, wordt alles anders.

Andere vragen

We gaan twijfelen aan de normaalheid van ons leven. Wat we lang vanzelfsprekend vonden, voelt nu vreemd en misschien wel extreem. Alle auto’s op de weg, het asfalt, de stenen wereld van de stad. De kale, levenloze graslanden daarbuiten. De efficiëntie, de snelheid. Het vele geld dat we uitgeven aan al die spullen die in immense containerschepen ons land binnenvaren. En al die dieren die in hokken lijden.

We gaan andere vragen stellen. Wat heeft echt waarde? Waarvoor kunnen we zorg dragen? Jij slaat deze krant straks weer dicht. Maar weet dat je een rol hebt… De wereld is ons podium! Daar staan wij, want wij leven nu! Talloze generaties gingen ons voor. Maar nu zijn wij aan zet, op dat kleine moment in de tijd dat we actief meedoen, meebouwen aan het fascinerende spel van samenleven.

Dit is onze tijd. Het is aan ons om onze personages inhoud te geven en een rol van betekenis te spelen. En, als ons podium de wereld is, wie zitten er in de zaal? Dat zijn de toekomstige generaties. Die kijken toe. Naar wat wij nu doen. Ze zien de vreselijke rommel van de situatie waarin we ons bevinden. Klimaatverandering stelt ons voor een groot gevaar. De samenhang in de samenleving valt uiteen. En ze kijken naar ons, vol verwachting. Laten we hen niet teleurstellen.

Op 19 november houdt Merlijn Twaalfhoven het seminar Time Rebels met schrijver Roman Krznaric en futurist Tessa Kramer in Amsterdam. Roman Krznaric is op 20 november te gast bij de Ecokathedraal in Mildam en tijdens festival Explore the North in Leeuwarden

Nieuws

Meest gelezen