'Quo vadis, Aida?'. Het onmetelijke leed van Srebrenica aangrijpend verbeeld aan de hand van het leed van één persoon

Het drama Quo vadis, Aida? laat de val van Srebrenica zien vanuit het oogpunt van een Bosnische VN-tolk. Verwacht geen volledig accurate reconstructie, maar wel een zeer aangrijpende en goedgemaakte film.

VN-commandant Karremans (Johan Heldenbergh) met de Bosnische tolk Aida (Jasna Duricic).

VN-commandant Karremans (Johan Heldenbergh) met de Bosnische tolk Aida (Jasna Duricic). Foto: Cinéart

De levenslange gevangenisstraf van de Bosnisch-Servische oud-generaal Ratko Mladíc (79) blijft in stand. Deze week handhaafden VN-rechters zijn veroordeling wegens oorlogsmisdaden en volkerenmoord tijdens de Bosnische burgeroorlog (1992-1995); hijzelf én de aanklagers gingen in hoger beroep na de uitspraak in 2017.

Voor de nabestaanden is dit onherroepelijke vonnis een opluchting. Het is een van de laatste uitspraken van het in 1993 opgerichte Joegoslaviëtribunaal in Den Haag. Toch is het boek hiermee niet dicht. De achtergebleven familieleden van de vele slachtoffers van ‘de Slager van Srebrenica’ leven nog elke dag met gemis en verdriet.

Zelf meegemaakt

Regisseuse Jasmila Žbanić (1974) heeft het vijfentwintig jaar na dato aangedurfd de genocide in Srebrenica te verfilmen. De Bosnische maakte zelf de burgeroorlog, die meer dan honderdduizend mensen het leven kostte, als jongvolwassene woonachtig in Sarajevo mee. Eerder behandelde de filmmaakster dit onderwerp liever indirect en richtte ze zich vooral op de nasleep van de oorlog.

Quo vadis, Aida? focust op het conflict zelf. Er is jarenlang onderzoek aan haar vijfde speelfilm voorafgegaan. Het boek Under The UN Flag van Hasan Nuhanovic, hij was tolk voor Dutchbat, was de inspiratiebron voor Žbanićs fictieve scenario.

Onmachtig

Žbanić toont op aangrijpende wijze hoe in juli 1995 de Bosnische stad Srebrenica wordt belegerd door Servische troepen van generaal Ratko Mladíc. En hoe de Nederlandse VN-militairen onmachtig wachten op luchtsteun van de Verenigde Naties terwijl de plaatselijke moslimgemeenschap gevaar loopt. De film speelt zich voornamelijk af op de compound van Dutchbat III, een infanteriebataljon uit Nederland dat onder de vlag van de VN opereert en de inwoners van Srebrenica moet beschermen.

Duizenden burgers worden door de Dutchbatters opgevangen in een oude fabriek. Voor de hekken van de compound staan nog eens tienduizenden doodsbange burgers te wachten die graag naar binnen willen, maar er is simpelweg geen ruimte. De vaak jonge blauwhelmen, vanwege de hitte in korte broek, zien er nogal knullig uit.

Terwijl Mladíc zijn kliek als een woest uitziende piratenbende wordt neergezet. De onmacht van de VN-militairen is voelbaar. Kolonel Thom Karremans, een overtuigende rol van Belgische acteur Johan Heldenbergh, probeert vergeefs te onderhandelen met de meedogenloze Mladíc die overduidelijk een spelletje met hem speelt.

Persoonlijk leed

Het verhaal wordt verteld vanuit het oogpunt van VN-tolk Aida, gespeeld door Jasna Duricic. Een handige zet van Žbanić: om het grote leed invoelbaar te maken richt ze haar camera op het persoonlijke leed van één vrouw, die tussen de burgers en de militairen laveert.

We zien hopeloze pogingen waarmee ze haar man en beide zonen uit de buurt van de Serven probeert te houden. Als werkneemster van de VN denkt zij dat ze haar familie in veiligheid kan brengen. Het scenario ontvouwt zich als dat van een psychologische thriller.

Žbanić maakt gebruik van fraaie en tegelijk indringende beeldtaal om deze zwarte bladzijde in de recente Europese geschiedenis te vertellen. Hoewel niet alles juist wordt weergegeven – het overleg tussen Mladíc en Karremans vond in meerdere dagen plaats en blowen op een VN-compound lijkt niet heel waarschijnlijk – klopt de film in grote lijnen wel.

Er werden 8372 moslimmannen vermoord, 1700 mensen worden nog steeds vermist. Het wegkijken van de VN-militairen is ontluisterend. De regisseuse kiest voor een stijlvolle oplossing wanneer ze ons eveneens laat wegkijken tijdens de executies, die impliciet in beeld worden gebracht.

Quo vadis, Aida? van Jasmila Zbanic is zondag te zien in Slieker Film Leeuwarden tijdens een eenmalige voorpremière. De film draait vanaf 1 juli in de bioscopen. **** / indringende verfilming van Srebrenica tragedie