De woorden van een tekenaar: honderdste verjaardag van 'The Kid' van Charlie Chaplin

Precies honderd jaar geleden leverde Charlie Chaplin zijn eerste langspeelfilm af. Baanbrekend was The Kid, die in het stomme tijdperk een belangrijke plek inneemt. Nog altijd is de tijdloze film geliefd bij jong en oud.

Stilstaand beeld uit 'The Kid'. Links Charlie Chaplin, rechts Jackie Coogan

Stilstaand beeld uit 'The Kid'. Links Charlie Chaplin, rechts Jackie Coogan

In Chaplin (1992), de film van Richard Attenborough over het leven van misschien wel de grootste filmkomiek aller tijden, zit een ontroerend mooie scène. Chaplin, prachtig gespeeld door Robert Downey jr., zit in een verlaten filmstudio achter een vleugel en probeert de juiste melodie te vinden voor zijn nieuwste film Modern Times (1936). Hij zit daar al weken, misschien wel maanden. De wanhoop nabij. Hij weigert elke hulp. Hij moet en zal het zelf doen. Het resultaat is uiteindelijk Smile , de mooiste of in ieder geval de bekendste filmmuziek die Chaplin schreef.

Zelf de zeggenschap hebben en houden. Bij zijn eerste optredens als komiek (dronkaard in het vaudeville theater van de Britse impresario Fred Karno) was dat al zo. Het liefst alleen op het podium en zonder woorden. Fysiek volledig gecontroleerd en van seconde tot seconde bedacht en getimed. Geen improvisatie.

The Tramp

Tijdens een tournee door Amerika ontdekte Chaplin de mogelijkheden van de film. Hij verliet in 1913 het theatergezelschap van Karno en tekende een contract bij de King of Comedy, producent Mark Sennett. En daar, in de Keystone Studios ontstond zijn meest bekende personage: The Tramp (de zwerver) uit The Kid . (1921).

De samenwerking met Sennett duurde niet lang. Chaplin wilde meer zeggenschap over zijn films wat na een paar overstappen bij Mutal Film Company (het latere RKO) leek te lukken. Daar wordt zijn eigen handschrift zichtbaar met de zogenaamde two-reelers , films met twee filmrollen van elk ongeveer 15 minuten. In The Court en The Rink uit 1916, Easy Street en vooral The Immigrant uit 1917 zie je Chaplins sociale betrokkenheid en lijkt hij de woorden van zijn leermeester Fred Karno - ’Weemoed! Laat het weemoedig zijn!’ - in praktijk te brengen. Hij heeft hiermee de vorm gevonden waarin hij zijn verhalen wil verbeelden.

Wanneer Chaplin in 1919 samen met Mary Pickford, Douglas Fairbank en D.W. Griffith het eigen productiebedrijf United Artists heeft opgericht, ligt de weg helemaal open. Hij is niet meer alleen bedenker en speler, maar ook de regisseur, de schrijver en de producent van zijn films, die hij ook nog eens zelf monteert.

Onontgonnen terrein

De focus komt te liggen op de lange speelfilm. Voor de komedie was dat een nog wat onontgonnen terrein. Misschien heeft zijn optreden in de allereerste lange filmkomedie Tillie’s Punctured Romance (Mark Sennett, 1914) hem geïnspireerd om dat te gaan doen. Het resultaat moet bevredigend geweest zijn: The Kid (1921) werd wereldwijd lovend ontvangen.

Of het ook een van zijn beste films is? Het is wel zijn bekendste, wat overigens voor een groot deel te danken is aan de wereldberoemde foto van Chaplin met Jackie Coogan (kind John in de film) op dat stoepje. Nu tien van Chaplins speelfilms opnieuw worden uitgebracht, kan iedereen dat weer zelf gaan bekijken en zijn oordeel hierover vellen.

Wat je wel kunt zeggen is dat Chaplin vooral de meester was van de korte film (de two-reelers) en dat hij na 1927, met komst van de geluidsfilm, moeite had om het geluid net zo te benutte als het beeld. Films als Modern Times , City Lights , The Gold Rush en The Circus moeten het toch vooral hebben van prachtig uitgespeelde scènes die via dunne lijntjes met elkaar verbonden zijn.

Worsteling met geluid

Scènes die je net zo goed los van elkaar kan zien. Naarmate het geluid in de film belangrijker wordt, zie je de worsteling van Chaplin toenemen. In The Great Dictator loopt het geluid de bedoeling van de maker meer voor de voeten dan dat het helpt. Ook in zijn latere films als Monsieur Ventoux en Limelight zit de kracht in het beeld en niet in de soms hinderlijk maatschappelijke betrokkenheid die Chaplin via het geluid (gesproken tekst) meegeeft. Chaplin was geen spreker, hij was een cartoonist, een tekenaar.

The Kid (1921) van Charlie Chaplin is ter ere van de honderdste verjaardag vrijdag om 15.30 uur, zaterdag om 13.15 uur en zondag om 11.15 uur te zien bij Slieker Film in Leeuwarden