Een kunstzinnig pleidooi van Claudy Jongstra voor meer biodiversiteit

NINE, het grootste kunstwerk dat Claudy Jongstra ooit maakte, is vanaf vandaag te zien in Museum De Lakenhal in Leiden samen met het nieuwe werk Cosmic Cry. ,,Je kunt het zien als een politiek pamflet om biodiversiteit op de agenda te krijgen.”

De twee nieuwe zalen van Museum De Lakenhal zijn tot en met februari volgend jaar toonzaal voor de werken van wolkunstenaar Claudy Jongstra. Een zaal is voor de nieuwe installaties en een tweede voor Woven Skin, de installatie met wollen huiden die ze maakte ter gelegenheid van Leeuwarden-Fryslân 2018. Het werk is na een wereldreis terug in Nederland.

De expositie in Museum De Lakenhal zou eigenlijk al in september worden geopend, maar door de coronacrisis liep het anders. Met de nieuwe maatregelen kunnen er waarschijnlijk ook minder bezoekers komen dan het museum en Jongstra bij het plannen van de expositie hadden gehoopt, maar Jongstra is blij dat het nu zo ver is. ,,We hebben er twee jaar aan gewerkt.”

Aanklacht

De kunstwerken NINE en Cosmic Cry vormen samen één installatie. NINE is een groot, donker geweven werk dat, aldus het museum, ‘als een aards landschap door de ruimte vloeit’. Cosmic Cry is een wandwerk en is gemaakt van gevilt wol. De installatie ziet Jongstra als een politiek pamflet. Een aanklacht tegen het monotone landschap, tegen de aanleg van hectares zonnepanelen en een pleidooi voor biodiversiteit.

Wat Jongstra zelf niet in huis heeft, scharrelt ze – zoals de alchemisten uit de middeleeuwen – bijeen bij bedrijven in de omgeving

Jongstra heeft met haar werk internationale faam opgebouwd. Haar werk hangt onder meer in het San Francisco Museum of Modern Art en het Victor and Albert Museum in Londen. Met name de natuurlijke kleuren spreken veel mensen aan. Milieubelastende synthetische stoffen heeft Jongstra jaren geleden afgezworen. Ze maakt met haar zelf gekweekte planten eigen verf in haar studio in Húns. Met wetenschappers ontrafelt ze oude kleurrecepten om de pigmenten van weleer tevoorschijn te toveren. En wat ze zelf niet in huis heeft, scharrelt ze – zoals de alchemisten uit de middeleeuwen – bijeen bij bedrijven in de omgeving.

Zuurproces

Van brouwerij Us Heit Bolsward krijgt ze het spoelwater waarmee de vaten zijn schoongemaakt. Van de Mannen van Staal uit Leeuwarden krijgt ze slijpsel om te verwerken in het kleurrecept. ,,De stoffen brengen een scheikundig proces op gang. Het bepaalt het zuurproces en daarmee de kleur.”

Het kunstwerk NINE is speciaal gemaakt voor Museum De Lakenhal. Foto: Ronald Tilleman

Voor NINE gebruikte ze de receptuur voor Bourgondisch zwart. En dat zwart is niet hetzelfde als synthetische zwart. ,,Dat is vlak. Levenloos. Bourgondisch zwart is gemaakt van indigo blauw, maar er zit ook meekraprood in en een beetje geel. Het heeft een heel verfijnde kwaliteit. Je kunt het vergelijken met een veldboeket, daar kan geen kunstbloem tegenop.”

Bourgondisch zwart is gemaakt van indigo blauw, maar er zit ook meekraprood in en een beetje geel. Het heeft een heel verfijnde kwaliteit

De kleuren zijn rustgevend, durft ze wel te beweren. Het is namelijk getest in een samenwerkingsproject met Google en het International Arts + Mind Lab van de Johns Hopkins Universiteit in Baltimore US. Via een speciaal ontwikkeld armbandje werd bij testpersonen hartslag en bloeddruk gemeten tijdens het kijken naar de kunstwerken met natuurlijke kleuren van Jongstra. Het idee achter deze neuro-esthetische verkenning was om te onderzoeken wat de impact is van design op het welzijn.

Mode

Jongstra begon haar carrière als ontwerper in de mode-industrie. Na de productie werden enorme hoeveelheden stof weg gekieperd. Het stuitte Jongstra tegen de borst. ,,Toen ik begon hadden we nog keurig een zomer- en een wintercollectie. Tegen de tijd dat ik uit de industrie stapte, had je per jaar acht collecties en nu heb je zelfs ultrafast fashion: om de twee weken iets nieuws. Dit wordt gevoed door onze zucht naar consumeren. De ketens draaien in korte tijd een gigantisch grote omzet. En niks wordt lokaal geproduceerd. Dit systeem is ontzettend belastend voor het milieu. Ik kan daar ontzettend verdrietig van worden.”

Boerderij, boerderij... Ik produceer natuurlijk niet. Je kunt het misschien beter zien als een veldlab

De overtuiging dat het anders moest, bracht haar zo’n twintig jaar geleden naar Fryslân. Daar runt ze met haar partner Claudia Busson, medewerkers en vrijwilligers een circulaire boerderij. ,,Boerderij, boerderij... Ik produceer natuurlijk niet. Je kunt het misschien beter zien als een veldlab.”

De Drentse heideschapen van It Fryske Gea leveren de wol voor haar kunstwerken, de heemplanten in de tuin de kleurstoffen voor de zelfgemaakte verf. En dan is er nog de bakkerij, waarvan de reststoffen ook weer ten goede komen aan de hoofdactiviteit stoffen maken. Het is een mini-circulaire samenleving, daar in Húns, waarvan ze het gedachtegoed via kunst naar buiten brengt.

Boodschap

Het is een boodschap die aanspreekt. Dat blijkt onder meer uit samenwerkingen die ze de afgelopen jaren aangegaan zijn met verschillende boeren, musea en botanische tuinen. ,,In Duitsland werkten we afgelopen jaar samen met boeren, die hun akkerranden inzaaiden met verfplanten, die door ons waren gekweekt in Fryslân. Ze waren erg bereidwillig om mee te doen aan het project en vertelden dat ze ook veel reacties uit hun omgeving kregen. De planten vielen op en boeren vertelden graag over hoe de wortel van dat gewas het ingrediënt is voor Rembrandt-rood. Op hun manier hielpen ze mee aan het behoud van mondiaal erfgoed.”

Lees ook: Karakteristiek Fries, soms met persoonlijk tintje

In het grote geheel krijgt de filosofie van duurzaamheid, biodiversiteit en circulair nog te weinig weerklank. ,,Je hoeft maar in de auto te stappen en om je heen te kijken om dat te constateren. Allemaal eenzijdig gras. Nergens een bloemetje te bekennen. Er wordt veel gepraat over biodiversiteit, maar ondertussen worden alle doelen die er worden gesteld over biodiversiteit niet bereikt. Er worden voetbalvelden met zonnepanelen neergezet voor groene energie. Maar niemand vraagt zich af waarom we zoveel productie en energie nodig hebben.”

Onze economie is ingericht op importeren en exporteren. Als ik naar de textielindustrie kijk, wat wordt er dan nog lokaal geproduceerd?

De coronacrisis maakt duidelijk dat het anders moet. ,,Onze economie is ingericht op importeren en exporteren. Als ik naar de textielindustrie kijk, wat wordt er dan nog lokaal geproduceerd? Kunnen we nog wel trots zijn op een product?”

En het hoeft niet. Er worden zoveel potentieel goede materialen weggegooid, vindt ze. Ze krijgt al jaren de wol van It Fryske Gea, en sinds een aantal jaren wordt er vanuit heel Nederland wol aangeboden van diverse kuddes, omdat wol wordt gezien als afvalproduct. ,,Het heeft geen economische waarde en wordt verbrand. Maar wat zou je het goed kunnen gebruiken als woning-isolatie. Het is gratis, dus waarom niet gebruiken in de sociale woningbouw? Het is ook nog eens veel gezonder dan al die kunstvezels die in de standaardisolatie zit. ,,Dat dit niet gebeurt, vind ik onbegrijpelijk.”

Zaadbank

Jongstra probeert meer boeren zover te krijgen dat ze hun akkerranden inzaaien met verfplanten en de zaden gaan winnen om op die manier een zaadbank te creëren. Oftewel; een Community Seed Bank For Colour.

Lees ook: Tryater brengt ‘anders en toch jezelf zijn’ in de klas ter sprake

Het zelf winnen van zaad werd vroeger ook gedaan. Zelf slaat ze haar zaden op in een ondergrondse koelkelder. Maar zo ingewikkeld hoeft het niet. ,,Een linnenzakje en een droge, koele plek is genoeg.” Het volgende jaar kan het zaad weer worden gebruikt en hebben de boeren geen hoge patenten te betalen voor nieuw zaad. Zelf geteeld is bovendien sterker dan generiek, in laboratorium gewonnen kiemsels.

,,Zaad van zelfgeteelde planten is gewend aan de lokale omstandigheden.” Zo is het blauw van haar in Húns opgekweekte wede anders, dan de wede die ze voor NINE gebruikte en die in Leiden is ingezaaid bij de Hortus Botanicus.

Genoeg vraag?

Maar is er wel genoeg vraag naar plantaardige kleurstoffen? Synthetisch is toch goedkoper. „Je moet de vraag zelf creëren”, meent de kunstenaar. De kleurstoffen zijn ook gebruikt bij zeefdrukken die eveneens in Museum De Lakenhal zijn te zien. ,,Ze zijn echt heel mooi.”

Je moet fans vinden. Mensen die ook enthousiast worden van het verhaal erachter

Ze is nu bezig met een commercieel product. ,,We hebben een doek ontwikkeld dat je kan gebruiken als schaduwdoek of hangmat of als strandlaken. Het is gemaakt van wol en nog een extra vezel om het sterker te maken.” Het doek wordt in Nederland geweven en bestaat voor 90 procent uit Nederlandse ingrediënten. Het prototype is bijna klaar en daarna wil Jongstra het op grote schaal produceren. ,,Je moet fans vinden. Mensen die ook enthousiast worden van het verhaal erachter.”

De solo-expositie van Claudy Jongstra is vanaf vandaag tot en met 28 februari te zien in Museum De Lakenhal

Nieuwe schilderkans voor Melda Wibawa

Aan de opleiding besteedde ze elke week minimaal 2,5 dag naast haar werk als webdesigner. ,,Het is echt mijn passie. Het liefst zou ik dit elke dag willen doen. Ik ga maar door en kan niet meer stoppen." Maar goed: ze moet realistisch blijven. Er moet ook brood op de plank.

Nieuws

menu