Freark Smink na jaar uitstel de planken op met ‘Wat soesto!’: een theatrale monoloog over het vervlogen romantische boerenleven

Vele rollen speelde hij, maar niet eerder had acteur Freark Smink - de zeventig inmiddels gepasseerd - zo’n grote: een zelfgeschreven theatermonoloog over het boer-zijn, waarvoor hij onder meer putte uit zijn eigen leven als boerenzoon. Wanneer ben je als boer goed bezig? ,,Ik skrok: wêr wie myn grutskens oer it boer-wêzen bleaun?”

Freark Smink moest zich voor Wat soesto! zestig tekstpagina's eigen maken.

Freark Smink moest zich voor Wat soesto! zestig tekstpagina's eigen maken. Foto: Niels de Vries

Nieuw is het schrijven van toneel niet voor Freark Smink. Eerder leverde hij immers, in 2008, het script af voor Zelle , over de markante Leeuwarder dominee Johannes Hendrikus Zelle. Maar Wat soesto! is anders. Een voorstelling die zo van binnenuit komt en hem zo na aan het hart ligt als deze was er niet eerder. De liefst zestig pagina’s aan tekst evenmin. ,,Ik bin no 73, mar haw noch nea sokke tekstlappen foar de kiezzen krigen. Ik moat sizze: in hiele put.” Een klus die hij zichzelf op de hals heeft gehaald. ,,Ik haw it sels skreaun, ik wit it. Mar it wie net myn oarspronklike plan.”

Het ruwe script dat hij schreef was bedoeld voor acht acteurs. Toen hij dat aanleverde bij de leescommissie, met daarin onder anderen toneelschrijver Bouke Oldenhof en regisseur Jos Thie, verdween dat bijna linea recta de prullenbak in. ‘Met welke van de rollen ga je je identificeren? Het is ons niet duidelijk’, zo kreeg hij mee. En: ‘Schrijf hetzelfde verhaal opnieuw, maar nu vanuit jezelf. Vanuit je eigen nest’.

,,It bêste advys dat ik oait krigen haw”, blikt Smink terug, aan de houten tafel van zijn woning in Britswert. Hij toog naar Texel en sloeg daar, in zijn caravan in de duinen bij De Koog, aan het schrijven. Vier weken later stuurde hij het begin van een compleet nieuw script. Het telefoontje van Thie volgde snel. ‘Dít wil ik regisseren, dit voelt goed.’

Smink begrijpt die reactie wel. ,,De twadde ferzje wie rjocht fanút it hert skreaun.” Al is niet alles autobiografisch en zijn er zaken omgegooid: ,,Dizze tekst giet ek oer mysels.” Tijdens het schrijven realiseerde hij zich bovendien iets fundamenteels: ,,Ik bin al jierren akteur, mar tagelyk ek noch hieltyd boeresoan.” Boer blijf je je hele leven, wil hij maar zeggen. Over dit diepgewortelde gevoel gaat Wat soesto! . En over het romantische boerenleven uit Sminks jeugd waarvan nog maar zo bitter weinig over is. Verder verhaalt de voorstelling over Sminks gezinsleven met een liefdevolle, diepgelovige mem en die strenge, lastig te peilen heit.

Aanzien en trots

Freark Smink (1948) groeide op in een orthodox-hervormd, groot boerengezin in Sondel, als oudste met zes broers en twee zussen onder zich. De oudste zonen draaiden volop mee in het boerenleven, aanvankelijk een gemengd boerenbedrijf, later - Freark was vijftien - een melkveebedrijf. ,,Meane, melke, rogge bine, hynders menne - in trekker hiene wy pas letter, strontride en hekkelje; ik haw it allegear dien. As jonkje fan njoggen koe ik al melke en draaide ik mei yn it boerenlibben.”

Al was er soms weerzin, tegen de vele vliegen om en ín het huis en tegen de ,,weake koeiestront” die tijdens het melken zijn gezicht in zwiepte, het gelukkige gevoel van die tijd overheerst. ,,It bûten wêzen, it hege gers, de fûgels en de blommen.” Maar bovenal: het gevoel van trots om ertoe te doen als boer.

Als Smink voor zijn ouders een boodschap haalde bij de plaatselijke kruidenier hoefde hij nooit te betalen, een notitie was voldoende. Veelzeggend. ,,Sa grut wie it betrouwen blykber yn it boer-wêzen. Dat jild kaam der wol, dy Sminks hiene ommers in buorkerij.”

Het gaf hem als jongen al het gevoel van geluk en aanzien. Dat gelukzalige gevoel overviel hem ook toen hij een jaar of tien was. Het moment weet hij nog goed, In het hoge gras achter de boerderij, lag hij te wachten tot hij zijn vader zou helpen bij het maaien. ,,Ik lei dêr en seach de wolken, de fûgels en fielde my sá grutsk.” De voedselketen van gemaaid gras dat aan de koeien gevoerd zou worden, zodat die kaas en melk zouden produceren die naar de winkels gingen en geconsumeerd zouden worden, trok onbewust aan hem voorbij. ,,It fielde sa goed dat ík meihelpe mocht om iten en drinken nei de minsken te bringen.”

Sicco Mansholt

In zestig jaar tijd is er onnoemelijk veel veranderd. Mede onder landbouwminister Sicco Mansholt werd eind jaren vijftig een fikse efficiëntieslag ingezet en verschoof de focus meer en meer naar een zo groot mogelijke productie. Met alle gevolgen van dien. ,,Sjoch om dy hinne. Wêr binne de fûgels, de blommen, de ynsekten? De greiden binne yndustryterrein wurden.”

De boeren hebben het de afgelopen decennia voor de kiezen gekregen en hun imago is niet al te best. ,,It lân fan de boeren is ommers it lân fan elkenien.” Maar Smink begrijpt wel dat boeren vorig jaar massaal hun erven afkwamen om hun ongenoegen te uiten. ,,Ek al is der in protte mis yn it lânskip en kinne jo út en troch diskusjearje oer it stikstofbelied en dongoerskot, it is net earlik dat de boeren oeral de skuld fan krije. Sy móasten dy effisjinsjeslach meitsje, sy sieten yn de tange.”

De drijfveer voor Wat soesto! komt voort uit dat veranderende gevoel ten opzichte van het boer-zijn. ,,Wêr hat dat kantelpunt west? Yn it ferline wie ik sá grutsk op it boer-wêzen, mar dat is der net mear. Doe’t ik dat, jierren lyn, ûntduts skrok ik: wêr wie dat gefoel fan grutskens bleaun? Wêr haw ik dat ferlern?” Bovendien: hij had als oudste zoon dan wel besloten om naar de kweekschool te gaan, zijn broers hadden wel grote dromen en verlangens om boer te worden. ,,Mar de wize wêrop sy no boer binne is oars as dat sy as jonge jonges foar eagen hiene. Wêr is it feroare en hoe giet de boer hjir mei om? Dêroer giet dit stik.”

Vader-zoonrelatie

Niet alleen het boer-zijn, ook het gezin waarbinnen Smink opgroeide komt aan bod. Een en al gelukzaligheid was dat niet. ‘Mem wie okee, mar heit... dat wie in oar ferhaal’, klinkt het in de voorstelling. ,,Heit wie streng, ik haw noait field dat er wiis mei my wie.” Dit gemis aan liefde en erkenning, het verschil in opvoeding, het voortrekken door heit en de onderlinge wrijvingen die dat oplevert; ook daarover gaat Wat soesto! Als jongens hadden Freark en sommige van zijn broers soms pittige confrontaties met hun vader. ,,In tets om de earen” om hen te corrigeren was geen uitzondering. ,,Doe’t wy it dêr mei ús jongste broer, tweintich jier jonger, oer hiene, wie dy fernuvere. Slaan? Wolnee, dat die heit net! (…) Hy hat in mildere heit hân.” Ook was er verschil in aanzien tussen de broers. ,,Goed leare kinne wie foar heit tige wichtich. En ek as jo mei hert en siel boer wurde woene.”

Mem was compleet anders. ,,Dy wie ien en al leafde en hold de húshâlding byinoar. Sy wie sa guodlik. Ik bin noch ûnwennich fan har.” Misschien, denkt Smink nu, was haar liefde en goedheid wel ter compensatie van de strengheid van haar man. Makkelijk was haar leven niet. Eén van haar negen kinderen, de één na jongste broer van Smink, verongelukte als kleuter. Voor hun eigen huis. Het drukte een stempel op het gezin. ,,Mar mem woe, fanút har leauwen, net kleie. ‘Ik wol tankber wêze foar wat ik haw’, sei sy dan.” Toch raakte ze overspannen. ,,Dat hat my wol oan it tinken setten.”

Zorgbehoevende moeder

Wat soesto! is, door de wijze raad van de leescommissie, dan wel een soloproductie geworden, Smink wordt op het podium bijgestaan door zijn vrouw Klaasje Postma. Zij speelt een zorgbehoevende moeder. ,,Sy hat afasy en kin hast net prate.” Hoewel ze daardoor nauwelijks tekst heeft, is ze een stevig baken voor het spel van Smink. Haar rol is een mooie manier om tegen iemand aan te praten, stil spel te spelen - ,,Ik fersoargje har” - én muzikale intermezzo’s toe te voegen.

Af en toe schuift ze achter het harmonium voor een lied uit Johannes de Heer . Liederen die ze, ondanks haar geheugenproblemen, moeiteloos meezingt. ,,Har koartetermyngeheugen is min, mar mei har lange termyn is neat mis. It is in moaie en wichtige tafoeging oan dit stik. Sûnder Klaasje soe ik dizze foarstelling net spylje kinne.”

Wat soesto! gaat op 17 september in Theater Sneek in première en gaat daarna op tournee door Fryslân