Jan van der Kooi Friese kunstenaar in schatkamer van de Brenninkmeijers

Museum Draiflessen, vlak over de grens in het Duitse Mettingen, heeft de expositie Vom Wesen der Landschaft verlengd. In deze intieme expositie hangen twaalf tekeningen van Jan van der Kooi (1957) uit Burgum en negen landschapsetsen van Rembrandt gebroederlijk naast elkaar. Een unicum vormen de 135 schetsboeken van Van der Kooi die veertig jaar kunstenaarschap laten zien.

Het kabinet’ van museum Draiflessen kom je niet zomaar in. Twee museummedewerkers begeleiden de bezoekers in kleine aantallen de studiezaal in. Dat is niet zo gek. Midden in het museum, achter twee zware metalen deuren, bevinden zich zo’n vierduizend zeer bijzondere objecten, genaamd de Liberna Collection. De Koberger-bijbel en Apokalypse van Albrecht Dürer liggen hier opgeslagen. Das Narrenschiff van Sebastian Brant, de Elzevier-bijbel (1663) en een volledige Blaeu-atlas (1662) met 594 kaarten en ruim drieduizend pagina’s gedrukte tekst met beschrijvingen van gebiedsdelen, zijn hier opgeborgen. Je vindt er boeken die ontstaan zijn voor 1501, de zogenaamde incunabelen waarin geschriften nog gezet werden met losse letters. Ook uit de periode na 1501 kun je te kust en te keur wat betreft manuscripten en miniaturen, prenten en tekeningen.

Deze ruimte wordt zelfs beschouwd als een van de belangrijkste Nederlandse gespecialiseerde bibliotheken voor de zeventiende en achttiende eeuw. De verzameling trekt wetenschappers uit de hele wereld. Wat zo bijzonder is: in deze gevulde ruimte zijn regelmatig kabinettentoonstellingen. Over werk dat in deze studiezaal zijn thuis heeft, maar best eens voor het voetlicht mag worden gehaald. Zoals dit keer de landschapsetsen van Rembrandt van Rijn (1606-1669).

Rembrandtjaar

In de zomer van 2017 bezoekt Iris Ellers, curator van de Liberna Collection, de expositie Meestertekenaar - wereldontdekker in Rheine. ,,Hier zag ik het werk van een hedendaagse kunstenaar die erin slaagde mij te ontvoeren naar de wereld van de zeventiende eeuw”, zo beschrijft ze in de drietalige catalogus van de expositie Vom Wesen der Landschaft. ,,De landschappen van Jan van der Kooi deden me meteen denken aan de voor de gouden eeuw zo kenmerkende, schetsachtige en snel op papier gezette natuuraanzichten.”

Het rekensommetje was snel gemaakt. Hoe mooi zou het zijn om in het Rembrandtjaar werk van deze internationaal gerenommeerde Friese kunstenaar te exposeren, samen met werk van Rembrandt uit eigen huis?

Schoenhoezen

Alvorens de studiezaal te betreden, krijgen de bezoekers schoenhoezen uitgereikt. Iedere bacterie of schimmel minder, scheelt in het behoud van de collectie. Zacht sluit conservator Pia Kuik de deuren achter ons. Daar, in alle stilte, ligt een stuk geschiedenis om stil van te worden. Omgeven door al die opgeborgen manuscripten, miniaturen, boeken, prenten en tekeningen lopen we naar de kleine expositie aan het eind van deze kleine zaal. Boven de glazen vitrines waarin ettelijke eeuwenoude boeken nauwkeurig gerangschikt liggen te wachten op een geïnteresseerde wetenschapper, hangen de kleinoden van Rembrandt en Van der Kooi. Een ontroerend gezicht.

Hier op deze plek komt geen daglicht binnen. Alles staat in dienst van het conserveren van deze cultuurschat van de familie Brenninkmeijer. Toch zijn de tekeningen en etsen prachtig uitgelicht. De etsen en tekeningen van beide kunstenaars zijn zorgvuldig uitgekozen op sfeer, vertelt curator Kuik. Zo hangt de tekening Zeeland van Jan van der Kooi naast Gezicht op Amsterdam uit het noordwesten van Rembrandt, en Veenhoop: Zomerse hitte naast Landschap met boerderij en grote boom. De werken lijken kriskras te hangen qua hoogte, maar als je beter kijkt zie je dat de horizon van de werken als uitgangspunt is genomen. In de 21 tekeningen en etsen die naast elkaar hangen, vormt de horizon de constante lijn.

Landschapstekeningen

Waarom Ellers juist de etsen van Rembrandt zo graag combineerde met de landschapstekeningen van de beeldend kunstenaar uit Burgum? Omdat Rembrandt ook landschapstekeningen gemaakt moet hebben als voorbereiding op zijn etsen. Zie je het voor je? Rembrandt die zijn wandelingen maakt rondom het waterrijke Amsterdam en uiterst geconcentreerd schetsen maakt van wat hij ziet? 350 jaar later loopt er in Fryslân iemand rond die volgens hetzelfde procedé werkt: geconcentreerd snel en spontaan schetsen tekenen van het omringende landschap. Twee kunstenaars die zich laten uitdagen door de schepping en steeds weer op zoek gaan naar de ziel van de natuur. (Alhoewel Rembrandt zelfs in zijn landschapsetsen het niet kan laten om hier en daar een mensje te tekenen.)

Net zoals Rembrandt maakt Van der Kooi in zijn zoektocht gebruik van oude werkwijzen en tekentechnieken. Net zoals Rembrandt probeert hij de natuur exact te bestuderen en werkt hij met realistische weergaven. Tegelijkertijd gaan beide kunstenaars een stap verder. Gaat het wel om het landschap? Of is het een zoektocht naar het innerlijk, de kracht of de essentie van het landschap, zoals de titel van de expositie aangeeft.

Beide kunstenaars gaan een stap verder. Gaat het wel om het landschap? Of is het een zoektocht naar het innerlijk, of naar de essentie van het landschap?

Wonderlijk hoe de Friese natuur in sepiakleuren in Mettingen tot leven komt. Hoe herkenbaar Burgum is en het brede Prinses Margrietkanaal met dat schip in de verte. Of die donkere regenbui boven De Veenhoop. Hoe trefzeker de lijnen zijn getrokken. Hoe Van der Kooi met minimale middelen een sfeer neerzet.

Rembrandt en Van der Kooi, twee beeldende meesters die elkaar verstaan, hoewel Van der Kooi deze zeventiende-eeuwse kunstbroeder pas laat leerde kennen: ,,Ik ben geboren in een Noord-Nederlands arbeidersgezin. Kunst en klassieke muziek kenden we bij ons thuis niet. Pas op de Kunstacademie kreeg ik kunstgeschiedenis en daar werden tekeningen van Rembrandt getoond. Toen dacht ik: dat ben ik. Ik teken precies zoals het in de zeventiende eeuw gebruikelijk was. Rembrandt is nooit een voorbeeld geweest. Meer een zielsverwant. Ik kopieer Rembrandt niet, dat lukt niet 45 jaar lang.”

Roodkrijt

Tekende Van der Kooi in het begin met rode, gele, blauwe en groene viltstiften, al snel stapte hij over op inkt. Want dat verbleekt niet. Inmiddels werkt hij met inkt volgens het procedé van de zeventiende eeuw en met roodkrijt uit Zuid-Duitsland. ,,Op een dag vond ik bij de post een doos met vijf stukken roodkrijt uit Zuid-Duitsland, toegestuurd door een bewonderaar. Ik had me al eerder afgevraagd hoe het kon dat de tekeningen met roodkrijt van Da Vinci en Michelangelo zulke fijne arceringen hebben.” Het geheim was ontfutseld. Inmiddels werkt Van der Kooi intensief met dit materiaal.

De tekeningen in de expositie verraden grotendeels Van der Koois werkgebied. In vijf van de twaalf staat De Veenhoop centraal, in twee Earnewâld en in een Burgum. In Fryslân ontstaat nog altijd zijn meeste werk. Omdat het landschap hem blijft fascineren. Omdat iedere dag anders is.

Het is gek. Ik heb honderden landschappen getekend, Italiaanse landschappen, naakten, duizenden zelfportretten. Het is nooit genoeg. Ik heb een onrustige ziel. Het houdt nooit op

Tekenen is voor Van der Kooi ademen. Hij tekent alsof zijn leven ervan af hangt. ,,Afgelopen zomer waren we in Toscane, vertelt hij in een interview met de conservator. ,,Op een zeker moment zei ik tegen mijn vrouw: ik geloof dat er nog steeds ontwikkeling in mijn tekeningen zit. Zij antwoordde: ‘Weet je wat pas echt een ontwikkeling zou zijn? Als je een dag niet zou tekenen.’ Het is gek. Ik heb honderden landschappen getekend, Italiaanse landschappen, naakten, duizenden zelfportretten. Het is nooit genoeg. Ik heb een onrustige ziel. Het houdt nooit op.”

Die onrustige ziel zorgde voor een enorme verrassing toen de conservator ter voorbereiding van de tentoonstelling een bezoek bracht aan de Friese kunstenaar. Ze ontdekte dat Van der Kooi tientallen schetsboeken in de boekenkast had staan, waarin zijn tekenontwikkeling van dag tot dag, vanaf 1980 tot nu, was vastgelegd.

Ziel en zaligheid

Waar Van der Kooi is, is zijn schetsboek. Zonder krijt lijkt hij onthand. Zijn onstuitbare verlangen om de wereld om zich heen vast te leggen, om de ziel van de mens, de natuur bloot te leggen, is in al die jaren onbewust moeiteloos en zonder oordeel gedocumenteerd. Het is nooit de bedoeling geweest om de schetsboeken te exposeren. Hoogstaande werken staan erin, maar ook vingeroefeningen en mislukt werk. Aan ieder werk is de kunstenaar gehecht. ,,Ik heb tot op de dag van vandaag nog nooit iets uit een schetsboek gescheurd”, vertelt hij. ,,Filosofisch gezien bestaat iets goeds alleen wanneer er ook iets slechts bestaat. Het is alleen maar licht wanneer het ook donker wordt; de dag bestaat niet zonder de nacht. Als ik dus alleen de goede tekeningen uit het boek scheur, zijn de andere tekeningen waardeloos, want ze horen bij elkaar, de goede en de minder goede.”

Deze schetsboeken wilde de conservator dolgraag onderdeel laten zijn van de expositie. Het was even slikken voor Van der Kooi, vertelt de conservator. Hier lag immers zijn levenswerk, zijn ziel en zaligheid. Maar daarna heeft hij de boeken moedig afgestaan om ze te delen met het publiek.

Nieuws

menu