Lijden, erin verdrinken, en toch vrede in de liefde vinden

In een wereld waarin slavernij en oorlog niet minder aanwezig zijn als bij de première in 1871, doet Opera Spanga Aida in het Culturele Hoofdstadjaar herleven. Een eigentijdse versie van Verdi’s ‘roep om vrede’.

Scènefoto uit Aida.

Scènefoto uit Aida. Foto: Rens Hooyenga

Grote, sterke jongens. Goed voor werk op de boerderij.” Zo prijst een man in een filmpje op een onbestemde locatie in Libië zijn ‘handelswaar’ aan. Voor niet meer dan een paar honderd euro per stuk, zijn de aangeboden Nigeriaanse mannen binnen enkele minuten allemaal verkocht.

Het had een scène uit Verdi’s beroemde opera Aida kunnen zijn. Aida, dochter van de Ethiopische koning Amonasro, wordt in een oorlog ook van haar land en familie weggerukt en tot slavin van de Egyptische prinses gemaakt. Maar de scène komt niet uit een bijna 150 jaar oude opera. Het is wat je ziet in een reportage over slavenhandel van CNN ; beelden van amper acht maanden oud.

,,Het verhaal van Aida, dat van oorlog en slavernij, is nog steeds het verhaal van heel veel mensen in deze wereld”, weet ook Maribeth Diggle die in Opera Spanga’s versie van Aida de titelrol speelt. ,,De opera heeft nauwelijks aan actualiteit ingeboet. Er zijn vandaag de dag zelfs meer slaven dan ooit. Misschien niet meer geketend, maar de vis, diamanten en smartphones die we kopen, zijn bijvoorbeeld maar al te vaak eerst door de handen van kinderen gegaan.”

Bespied

In Opera Spanga’s uitvoering vermengt het klassieke verhaal zich met het nu. Als krijgsgevangene wordt Aida verscheurd door enerzijds de verguisde liefde die ze voor legerkapitein Radames voelt, en anderzijds die voor haar vader en thuisland, waartegen Radames de strijd aanvoert. Op een groot scherm kijkt het publiek mee naar beelden van bewakingscamera’s waarmee de twee geliefden door de hogepriesters constant worden bespied. Ook beelden van huidige oorlogen dringen zich via het witte doek de nabijheid in.

Sopraan Diggle, van oorsprong Amerikaanse en nu wonend in Gent, genoot haar opleiding onder meer aan de Nationale Opera Academie in Amsterdam. Ze stond al op podia van in Berlijn en Barcelona tot aan Seoel. En krachtige, vrouwelijke personages neerzetten is haar niet vreemd. Eerder kroop ze onder meer al in de huid van Cio cio san in Madama Butterfly , Donna Elvira in Don Giovanni en Fiordiligi in Cosí fan tutte .

Op verzoek van Corina van Eijk, de regisseur en drijvende kracht achter Opera Spanga die haar ook op het oog had voor de rol van Aida, kwam ze twee jaar geleden voor het eerst naar het Friese dorp. ,,Om Macbeth te bekijken dat het gezelschap toen opvoerde”, vertelt Diggle. ,,Ik was meteen onder de indruk van de kwaliteit. En dat een opera in een niet-akoestische omgeving zo tot zijn recht kwam terwijl doorgaans juist alles in een opera om het akoestische draait, vond ik heel bijzonder.”

Zo’n zes weken geleden keerde ze weer terug naar Fryslân. ,,Een hele nieuwe ervaring”, zegt ze over de repetities. ,,De connectie die ik met Corina heb opgebouwd heeft me diep geraakt. Ik had van tevoren aangegeven dat ik een regisseur zocht die open stond voor de eigen artistieke inbreng van de musici, die je niet het gevoel geeft dat je vervangbaar bent. Want vaak willen regisseurs alleen hun versie van ‘jou’. Maar steeds als er tijdens de repetities iets niet blijkt te werken en ik een alternatief wil voorleggen, zegt Corina: ‘Leg maar niet uit, laat het maar zien’.”

Privilege

Een privilege. Zo noemt Diggle het om Aida te mogen vertolken. ,,Ze is zo’n jonge, intelligente vrouw die indruk maakt. Maar ook zwart en een slavin. Dat zij hoofdpersonage is in een stuk uit de negentiende eeuw van toen de slavernij nog maar net officieel was afgeschaft, is heel uitzonderlijk. Dat Verdi haar ook nog eens positief neerzet, als heldin, al helemaal.”

Diggle bereidde zich bewust niet minutieus voor op haar rol. ,,Alles wat Aida is, staat geschreven in de muziek. Ik wilde haar daarom niet plannen, maar laten groeien. Eigenlijk is ze dé vrouw, ze draagt al haar verantwoordelijkheden; steunt haar volk, familie en haar geliefde, zelfs als haar dat verboden wordt. In het Westen zijn we gewend vooral te klagen als onze situatie ons niet bevalt. Aida offert zichzelf op. Soms is de enige manier om lief te hebben door toe te geven, zij begrijpt dat. Je kunt lijden en erin verdrinken, en toch ook proberen je leven te laten tellen. Aida doet dat door te kiezen voor de liefde, en eindigt haar leven zo toch met een glimlach op haar gezicht.”

Alles wat Aida is, staat geschreven in de muziek. Ik wilde haar daarom niet plannen, maar laten groeien

Van het weiland in Spanga verplaatst de opera in september naar het Pjazza Teatru Rjal in het historische centrum van Valletta op Malta, dat naast Leeuwarden ook Culturele Hoofstad van Europa is dit jaar. Het in 2013 geopende openluchttheater is gebouwd op de ruïnes van het Royal Opera House dat in de Tweede Wereldoorlog werd platgebombardeerd.

Racistisch

Een even mooie als symbolische locatie, vindt Diggle. ,,Hopelijk blijven mensen overal Aida nog lang (her)ontdekken. Omdat de roep om vrede en bewustwording die deze opera is nog steeds nodig is. Maar ook omdat het opera-imperium eigenlijk ook uiteen zou moeten vallen en zichzelf weer zou moeten opbouwen. Anno 2018 is het wereldje nog steeds overwegend wit, racistisch en macht voert de boventoon. Personages die een minderheid vertolken, zijn nog steeds uitzonderingen en voor minderheden zelf is het nog steeds lastig om aan werk te komen. Met Tao Tong hebben wij een Chinese tenor die Radames speelt, helaas nog steeds iets uitzonderlijks. Maar als je wilt dat opera als creatieve kunstvorm floreert dan moet die elitaire stempel ervan af, en is een eigengemaakt operahuis als dit soms precies wat er nodig is.”

Media-studenten uit Malta maakten met Opera Spanga de filmbeelden voor de opera. En meer Maltesers werken aan Aida mee. Na Filharmonie Noord in Spanga, vult zo het Malta Philharmonic Orchestra in Valetta de orkestbak, en ook een aantal Maltese zangers heeft een rol.

Voor Gilbert Delicata is het zelfs al zijn tweede bij Opera Spanga. Met rollen in een aantal opera-producties en daarnaast vele (kerk)kooruitvoeringen in Malta op zak, deed de 25-jarige basbariton vorig jaar auditie voor Aida . ,,Ik wilde graag ervaring in het buitenland opdoen. Ik kreeg een rol in het priesterkoor, maar ook een in La Traviata die toen in Spanga op de agenda stond.”

Leren fietsen

‘Vooral veel leegte’, was zijn eerste impressie van Spanga en omgeving. ,,Dat was namelijk wat ik vooral zag toen ik het op Google Maps opzocht. Inmiddels ben ik helemaal ingeburgerd. Ik logeer in een huis in Wolvega. Vorig jaar heb ik hier zelfs leren fietsen. Op Malta is fietsen niet zo gebruikelijk, lang niet iedereen kan het.”

Met Aida maakte hij ook al eens kennis. ,,Op Malta zong ik ook al eens in het koor in een meer klassieke en grotere productie, met een bezetting van zo’n zeventig man in plaats van 27zoals nu. Ik hou sowieso van Verdi, als de opera dan ook nog eens exotisch is voor zijn tijd en tegen de norm in gaat zoals Aida , dan heb je het wel over mijn favorieten.”

Altijd gaat hij volledig in zijn rol op. ,,Volgens Corina had ik dan ook het beste bid-gezicht. De priesters zijn heel geniepig en smeden steeds snode plannen. Op het podium ben ik graag de bad guy , en als ik eraf kom weer de aardigste die je kent.”

Tranen

Opera’s maken in Nederland, gaat er anders aan toe dan op Malta, ondervond hij. ,,Het grootste verschil is denk ik dat opera op Malta toch altijd iets is wat je als hobby doet, dus na je werk. Hier draait alles weken alleen om jou en de muziek. Dat brengt je dichterbij het stuk, maar maakt je ook hechter als team. Op de slotavond van La Traviata was ik in tranen, zo intiem was de ervaring geweest. Op Malta gaat het Italiaans de zangers vaak dan weer wat soepeler af. Toen ik vier was kon ik het al verstaan omdat je het van tv meekrijgt.”

Of hij de voorkeur geeft aan een klassieke uitvoering van Aida of een wat meer hedendaagse? ,,Ik ben doorgaans nogal een purist”, zegt Delicata. ,,Maar in dit geval zeg ik: vergeet alle andere Aida’s . De boodschap; oorlog kent alleen maar verliezers zat er al in. Maar Corina heeft echt nog zoveel moois met de tekst gedaan. Aida gaat bijvoorbeeld ook over de relatie tussen een vader en een dochter. Iedereen kan zich wel aan deze opera relateren.”

Contactbreuk

Na laatdunkende en weinig respectvolle uitlatingen van Valletta18-directeur Jason Micallef over de moord op de Maltese journaliste Daphne Caruana Galizia, verbrak de Friese organisatie in april de contacten met die van Malta. Opera Spanga reist nog wel af naar het eiland, maar wel zonder een Nederlandse afvaardiging van LF2018. ,,Jammer, maar gevolgen zijn er voor onze productie verder niet geweest”, vertelt regisseur en artistiek leider Corina van Eijk.

Vorig jaar oktober bezocht ze Malta al om met de studenten de filmbeelden voor de voorstellingen op te nemen. ,,De journaliste was net een week daarvoor vermoord. Het hing als een schaduw over ons bezoek, de begrafenis vond plaats terwijl wij aan het filmen waren. Het hele eiland was er van ontdaan, iedereen had het erover.”

Gevoelsmatig had ze zelf ook wel de handdoek in de ring willen gooien toen de projectorganisatie dat deed, erkent ze. ,,Maar als we Malta zouden afblazen dan praat je bijvoorbeeld ook over 150 Maltese studenten die nooit het resultaat van hun werk gaan zien. Het is voor ons belangrijker om het stuk wel te spelen dan om het niet te doen. Juist hierin schuilt de kracht van kunst, mensen verbinden, en ook de zeggingskracht van Aida . Er zit bijvoorbeeld een scène in waarin de hogepriesters besluiten de krijgsgevangenen te laten gaan, op Aida en haar vader na. Dat gebeurt op een hele vieze manier. Het volk, eerder nog op de hand van de prinses en haar vader, draait nu ook zijn hoofd weg. Soms voelt het veiliger om even niet te kijken, maar dat betekent niet dat dat ook altijd het beste is.”

Aida, door Opera Spanga, op 24 (première), 26, 28 en 31 juli en 2, 4, 7, 9, 11, en 13 augustus te zien in Spanga (Spangahoekweg 47)

Opera Spanga brengt Aida met het randprogramma ‘De Rottige Meente als podium’, waarin de desastreuze gevolgen van oorlogen zichtbaar worden gemaakt. Zo schreven vier componisten een nieuwe triomfmars die aan de voorstellingen voorafgaan en zijn er diverse exposities in en rond het operaterrein, operaspanga.nl

Maak kans op kaarten voor Aida