Maria Louise even terug in Princessehof: een zomerspektakel van licht, beeld en geluid

In de achttiende eeuw trok Maria Louise van Hessen-Kassel, prinses van Oranje-Nassau, zich na een bewogen tijd in haar leven terug in het Princessehof in Leeuwarden. Voor de zomeravondvoorstelling Maria Louise was here keert ze er deze zomer even terug. Een blik in haar binnenste, geprojecteerd op de buitenmuren van het Princessehof.

Campagnebeeld van de son et lumière Maria Louise was here.

Campagnebeeld van de son et lumière Maria Louise was here. Foto: Una Designers

Van Franse kastelen, Engelse kathedralen en het Forum Romanum in Rome tot aan de piramides van Gizeh en het Rode Fort in Delhi. Historische locaties en tuinen over de hele wereld waren al het décor voor zogeheten son et lumière s. Oftewel, spektakelshows waarbij het publiek in het donker met bewegende beelden op gebouwen en licht en geluid wordt geïmponeerd.

,,Vaak is het een middel om de architectuur waar je naar kijkt een duwtje te geven”, weet regisseur Jos van Kan van Maria Louise was here . ,,Er wordt bijvoorbeeld gewerkt met een lijnenspel in de gevels van een gebouw of je ziet de gevels virtueel instorten.”

Film- en muziekvoorstelling

De Franse uitvinding komt deze zomer ook naar Leeuwarden. Acht weekenden lang is ’s avonds laat in de paleistuin Maria Louise was here op het Princessehof te zien. Een twintig minuten durende film- en muziekvoorstelling over Maria Louise van Hessen-Kassel (1688-1765), prinses van Oranje-Nassau en stammoeder van ons huidige koningshuis, die een groot deel van haar leven in Leeuwarden woonde.

Het zomerspektakel is anders dan gebruikelijk voor een son et lumière . ,,Wij gebruiken de traditionele ingrediënten van licht, beelden en muziek ook, maar we willen daarnaast een inhoudelijk verhaal vertellen. Daarom hebben we ook met een actrice gewerkt, Ariane Schluter, die Maria Louise speelt in de film. De collecties van onder andere Keramiekmuseum Princessehof en het Fries Museum hebben eveneens een belangrijke rol in de voorstelling.”

Initiatiefnemer Femke Haijtema, directeur tentoonstellingen en publiekszaken van het museum, vroeg Van Kan of hij de son et lumière over Maria Louise wilde maken. In 2015 regisseerde hij al Brekber , een voorstelling van Tryater die in het Princessehof tussen vijfhonderd porseleinen borden werd gespeeld. ,,Met het museum had ik dus al eens samengewerkt en ik heb ook geregeld video en theater gecombineerd, maar een son et lumière was nieuw voor me. Precies de reden dat ik het graag wilde doen.”

Nieuw muziekstuk

Bovendien begonnen de ideeën al te borrelen. De muziek moest leidend worden, wist hij meteen. ,,Ongeveer een jaar geleden ben ik daarom eerst met het Noord Nederlands Orkest gaan praten.” Componist Max Knigge schreef vervolgens speciaal voor de voorstelling een nieuw muziekstuk. ,,Een werk voor 29 muzikanten en de dirigent van het NNO: precies het aantal mensen dat op dat moment binnen de Covid-regels bij elkaar mocht komen. Daarmee kon de muziek coronaproof in De Harmonie worden opgenomen.”

Van Kan verdiepte zich ondertussen in Maria Louise en de tijd waarin ze leefde. ,,Ik heb onder anderen een groot aantal wetenschappers gesproken. Artis-hoogleraar Erik de Jong kon me bijvoorbeeld heel veel vertellen over hoe cultuur en landschap in de zeventiende en achttiende eeuw met elkaar verweven werden en hoe vorsten via tuinieren graag hun pracht en praal toonden.”

Eén moment uit het leven van Maria Louise intrigeerde de regisseur in het bijzonder. ,,Ze kreeg al op jonge leeftijd grote verliezen te verwerken. Als twintiger kwam ze vanuit Duitsland naar Nederland. Net zwanger van haar tweede kind, verloor ze haar man, Johan Willem Friso van Nassau-Dietz, door een tragisch ongeluk. Ook haar moeder overleed al jong. En omdat haar zoon toen nog niet eens geboren was, nam Maria Louise het stadhouderschap van Friesland voor hem waar als regentes.”’

Plaats maken

In 1731 zat die taak er voor haar op. ,,Ze besloot plaats te maken voor haar zoon en zich terug te trekken in het Princessehof.” Het is dit gegeven dat hem zo fascineert. ,,Want als je geleden hebt zoals zij, je kinderen zijn uitgevlogen en hebt gedaan wat je moest doen; wat houdt dat terugtrekken dan precies in? Ga je dan op de bank zitten en een boek lezen? Of bemoei je je op de achtergrond toch nog met het stadhouderschap?”

Het antwoord op deze vragen zou Van Kan tijdens zijn onderzoeken niet vinden. ,,Over wat er destijds in haar omging, weten we weinig tot niets. Ze correspondeerde met mensen over de hele wereld, van Europa tot Suriname. Tresoar heeft nog veel handgeschreven brieven van haar, maar daarin legde ze haar ziel niet bloot.”

Met Maria Louise was here geeft Van Kan een eigen antwoord. ,,Het is een aanname, van hoe het kan zijn geweest. Een beeld van een Maria Louise die een pas op de plaats maakt en reflecteert op haar leven.”

Zonder woorden

Ariane Schluter verbeeldt haar in de videobeelden zonder woorden. ,,Ariane heeft een heel groot talent tot transformeren. Ze trekt een rol altijd subtiel naar zich toe en wordt degene die ze speelt. Dat doet ze heel mooi met vaak kleine middelen; een blik of haar fysiek bijvoorbeeld”, vindt Van Kan. ,,En muziek is bij uitstek een krachtig middel dat het niveau van het onuitspreekbare kan benaderen, zoals waar woorden tekort schieten bij groot verdriet. Daarom wilden we deze voorstelling graag zonder taal maken, en kijken hoe we Maria Louise op een intuïtieve manier met een camera konden vangen.”

Voor de vormgeving van het beeldverhaal werkte Van Kan samen met mediakunstenaar Frouke ten Velden . Marlies Stoter, conservator van het Princessehof, hielp bij het uitzoeken van objecten uit de museumcollectie voor de voorstelling. ,,Wat je in de film ziet, komt allemaal echt uit de tijd van Maria Louise, van een Statenbijbel tot porselein en Fries aardewerk.”

Illusies

Maar omdat het om kostbare objecten gaat, moest er wel heel voorzichtig mee worden omgegaan. ,,Als kijker zie je dat voorbehoud niet. Frouke heeft alle objecten vooraf los gefilmd op een draaischijf, dat hielp ons om de grenzen van wat we ermee mochten doen op te zoeken en illusies te creëren. Zo lijkt het op een gegeven moment alsof Maria Louise echt uit een kopje van Meissen porselein drinkt. Duur serviesgoed, waarvan we weten dat ze dat vanuit Duitsland zelf ook meenam naar Leeuwarden.”

Voor de voorstelling, met een wisselend voorprogramma, is veel kwaliteit gemobiliseerd, zegt van Kan. ,,Het museum was verbaasd toen ik met het Noord Nederlands Orkest aan kwam zetten. En ondanks de kleinere bezetting klinkt het alsof er een volledig symfonieorkest speelt. Remko Smids, die de technische productie en het geluidsontwerp verzorgt, heeft daar enorm bij geholpen. De geluidsboxen komen bijvoorbeeld om de mensen in het publiek heen te staan en de videoprojecties vinden soms op meerdere gevels tegelijk plaats. Dit project, dat ik allereerst samen met Frouke heb gemaakt, is een samenwerking met heel veel mensen.”

De jurk

Inspiratie voor het uiterlijk van Maria Louise kwam van een portret van haar dat in het Stadhouderlijk Hof hangt. ,,De jurk die Ariane draagt is een exacte kopie van die op het schilderij, gemaakt door het Nationaal Theater in Den Haag.” Grouster meestergrimeur Arjen van der Grijn, onder meer bekend van zijn bijdragen voor Van Kooten en De Bie, Jiskefet en Klokhuis , deed de grime en maakte Arianes pruik. ,,Zelf heb ik thuis onder meer een druppelvormige parel met een edelsteen voor in haar haar in elkaar gefröbeld; alles om haar er zo mooi mogelijk uit te laten zien, en ook precies naar het schilderij.”

Maria Louise was here is onderdeel van de Nassauzomer, een samenwerking tussen de gemeente Leeuwarden, Merk Fryslân, NBTC en het Princessehof, met uiteenlopende activiteiten rond het thema ‘Maria Louise en de Nassaus’. Ook door de jaren heen is er voor Maria Louise - door het volk soms liefkozend Marijke Meu (tante Marijke) genoemd - aandacht gebleven in de vorm van bijvoorbeeld exposities, boeken en voorstellingen.

Icoon

,,Het is een vrouw die blijft intrigeren”, verklaart Van Kan. ,,Voor veel Friezen is ze nog steeds een icoon, en niet voor niets. Ondanks alle tegenslagen bleef ze overeind. Als regentes wist ze zich ook staande te houden in een mannenwereld, en door haar correspondentie en relaties was ze een wereldburger in Leeuwarden.”

Ook nu spreken haar kwaliteiten nog aan, vindt Van Kan. ,,Door Covid zijn we het afgelopen jaar allemaal net als zij in meer of mindere mate geconfronteerd met stilstand en verlies. Iconen kunnen ons helpen om eigen uitdagingen aan te gaan. Door je af te vragen wat bijvoorbeeld een Maria Louise of een Barack Obama in een bepaalde situatie zou doen, kun je via een innerlijke dialoog met een icoon in contact blijven met je eigen dromen en (on)mogelijkheden.”

Herijken

Maar ook omdat het een tijd is waarin we onze iconen volop herijken, wil Van Kan over dit onderwerp tot nadenken aanzetten. ,,Van Maria Louise overheerst een heel positief beeld; ze schonk aan minderbedeelden, was niet te beroerd om te delen en was streng maar goed voor haar personeel. Tegelijkertijd komt ze uit een tijd waarin dingen gebeurden die nu terecht ter discussie staan. Toen zij regentes was, waren lijfstraffen nog heel gewoon en aan het hof was het in die tijd gebruikelijk om kinderen als bodes en zwarte bediendes te hebben.”

Hoewel in de film een kleine referentie zit aan dat laatste, gold dat voor Maria Louise niet, denkt Van Kan. ,,Haar vader en kinderen hadden wel zwarte bediendes, bij haarzelf heb ik daarover tijdens mijn onderzoek niets kunnen vinden. Vooralsnog blijft Maria Louise als inspirerend en positief icoon overeind.”

Maria Louise was here zoomt in op haar binnenste, besluit hij. ,,Wie in Leeuwarden trouwt in het stadhuis loopt nog altijd aan haar portret voorbij. Met de voorstelling willen we haar ook als mens dichterbij brengen; de regentes en het icoon een gezicht geven, en een hart.”

Maria Louise was here is van 9 juli tot en met 28 augustus in de paleistuin van Museum Princessehof te zien, per voorstelling plek voor 72 personen