Nynke Laverman gaat fluisterend de confrontatie aan

Stukje voor stukje, elke maand een nieuw nummer, komt haar nieuwe album Plant uit. Een ‘noodgreep’ vanwege Covid-19, maar één die goed uitpakt voor Nynke Laverman (40). De slow album release geeft haar de ruimte voor verdieping van de onderwerpen die haar zo na aan het hart liggen: wie wij zijn als mens en hoe we omgaan met de aarde. Bij elk nummer maakt ze een podcast.

Bij elk nummer van haar nieuwe album Plant maakt Nynke Laverman een podcast.

Bij elk nummer van haar nieuwe album Plant maakt Nynke Laverman een podcast. Foto: Marchje Andringa

Ze had het zich zo voorgenomen: niet weer een programma en album waarin onze destructieve relatie met de natuur zou doorklinken. Briefjes waarop ze ‘vreugde van het leven’ had geschreven, slingerden door haar huis om haar aan deze belofte te herinneren. ,,It is ommers in heftich tema dat negative emoasjes, machteleazens en frustraasjes opsmyt.” Het roer moest na Wachter, haar laatste album uit 2016, dus maar eens om. In 2019 nam ze een sabbatical. Na het drukke LF2018-jaar hadden Nynke Laverman en haar man Sytze Pruiksma behoefte aan een onderbreking – aan bezinning en reflectie op hun artistieke en persoonlijke leven. Zo zou er vanzelf iets nieuws ontstaan, was de gedachte.

,,Net dus”, lacht ze, zittend aan de eettafel van haar woning in Weidum. Opnieuw kwam ze uit op de mens die met zijn hang naar welvaart de aarde uitput. ,,Se sizze dat dêr’tst dy it meast lilk of drok om makkest, dêr ek dyn leafde sit.” Ze kan, kortom, niet om dit thema heen. Een inzicht dat ze verwierf op een plek nota bene waar ze het onderwerp dacht te kunnen ontvluchten: Wadi Rum in Jordanië. Daar toog ze begin vorig jaar naartoe om los te komen van haar eigen jachtige, westerse wereld. Met een gids en een kameel maakte ze een trektocht door de uitgestrekte woestijnvlakten, waarbij ze ’s nachts in de beschutting van een kloof sliepen. Kwam ze overdag geen mens tegen, ’s avonds werd ze geconfronteerd met het rondslingerende afval in deze kloven, voornamelijk plastic. ,,Der is gjin plak op ierde dêr’t wy as minske nét ús spoaren nei-litte. Wy kinne der net foar fuort-rinne.”

Wy fine it hiel gewoan om yn dizze tiid in beam yn ’e hûs te setten. Mar hoe gewoan is dat eins?

En dus stort ze zich met haar nieuwe album Plant – een mix van Engels- en Friestalige nummers – op vragen als: waarom zijn we zo ver verwijderd geraakt van al het andere leven, waarom zijn we zo bezig met groei, met almaar meer? En zijn we in staat om uit deze manier van denken te breken? Vragen die ook aan bod kwamen op Wachter, maar die ze nu op een andere manier aanvliegt. Meer de confrontatie opzoekend. ,,Ik wol mysels mear útsprekke, om’t de problematyk sa urgint is. Dêrom sjoch ik mei dit album yn de spegel en befreegje ússels as minske: wêrom libje wy it libben eins sa’t wy dat libje en is dat goed sa?”

Bovendien maakt ze bij elk lied een podcast, waarbij ze met een wetenschapper, expert of artiest in gesprek gaat over de thematiek van dat nummer. Het oorspronkelijke plan was om dat bij enkele nummers te doen, maar de coronacrisis – en daarmee uitstel van de bijbehorende tour – bood haar de tijd om er bij alle één te maken. Na een aflevering met natuurfilosoof Matthijs Schouten (bij het nummer Tree Tree) vorige maand en kunsthistorica en schrijfster Eva Rovers (Cassandra) later deze maand, volgen nog podcasts met onder anderen cabaretier Jochem Myjer (Sabearelân) en astronaut André Kuipers (Gravity Rules).

Met de eerste twee nummers die zijn verschenen, Your Ancestor en Tree Tree, wordt meteen de confronterende toon gezet. Laverman speelt daarbij met perspectief. ,,As wy it oer foarâlden hawwe, dan tinke wy faak net oan ússels. Mar wy binne ek foarâlden. Wat wolle wy ús bern meijaan en wat sil de generaasje nei ús oer ús sizze?” Bij Tree Tree verplaatst Laverman zich in de positie van de boom; hoe zou die het vinden om pal naast de snelweg te staan of om, in de kracht van zijn leven, omgezaagd te worden? Het nummer is niet voor niets net uitgekomen, een tijd dat we massaal kerstbomen in onze woonkamers plaatsen. ,,Wy fine it hiel gewoan dat wy mei tûzenen tagelyk in beam omkapje litte, dy yn ‘e hús te setten en in pear wike letter wer fuort te smiten. Mar hoe gewoan is dat eins? En ast dy ris werklik yn in beam besikest te ferpleatsen, makkest dan noch deselde kar?”

Mongolië

In de podcast van Tree Tree schetst natuurfilosoof Matthijs Schouten hoe wij door invloedrijke zienswijzen van onder anderen Aristoteles, in 2500 jaar tijd ver van de natuur verwijderd zijn geraakt. Wij zijn in het Westen de mens bovenaan de levensketen gaan plaatsen, geïsoleerd en superieur. Met alle gevolgen van dien. De reis die Laverman in 2007 naar Mongolië maakte, opende haar de ogen. ,,Wy meitsje hjir in ûnderskied tusken minske en natuer. Nuver eins. Dêr sjochst dat net.”

Sterker, als je er een steen wilt verplaatsen reageren mensen verschrikt omdat een steen hierdoor drie maanden van slag is. Hier doen we lacherig over zo’n zienswijze, maar Laverman denkt dat we er veel van kunnen leren. ,,De lykweardigens dy’t Mongoliërs hantearje. Minsken, bisten en natuer binne in ienheid en ôfhinklik fan inoar. De minske stiet net boppe de stien, sizze sy.”

Auto weggedaan

Op 18 december komt het derde nummer Cassandra uit, naar de Griekse mythologische Cassandra die de ondergang van Troje voorspelde zonder dat iemand haar geloofde. ,,Hawwe der yn ‘e skiednis net in protte Cassandras west dy’t ús warskôge hawwe? Wat is dat mechanisme yn ús dat wy net nei harren lústerje?” Eva Rovers verwoordt het in de podcast als volgt: de klimaatwetenschap is een moderne Cassandra en onze welvaart is ons Paard van Troje. Die hebben we vol trots verwelkomd, niet wetend wat de keerzijde ervan was. Nu we die wel zien, is het lastig om bestaande patronen te doorbreken. ,,Us woartels sitte yn beton getten, brek dêr mar ris út.”

Laverman zette met haar man Sytze en hun twee zoontjes kleine stappen. Ze eten sinds een jaar uitsluitend biologisch en geen vlees, doen verpakkingsvrij boodschappen, kopen minder en kopen méér tweedehands, Lavermans auto ging de deur uit en hun geldzaken zijn bij een andere bank ondergebracht. ,,Wy binne mear nei ús wearden libjen gong. It is mar hiel lyts en neat yn fergeliking mei wat der op wrâldnivo geande is, mar ik tink dat dy lytse stapkes nedich binne om ta in bettere ferzje fan josels te kommen. En dy kant moatte wy op. Der is in protte tiid nedich om in kultueromslach foar inoar te krijen, in oar wrâldbyld te kreëarjen.”

Fluisterzacht

De grootse thema’s worden klein op het album Plant verwoord. Klein in de zin van intiem en fluisterzacht met de piano, voorzien van viltpedaal, als basisinstrument. Prettig vindt Laverman, als tegenhanger van een maatschappij waarin geschreeuw domineert. ,,Ik haw te-gearre mei Sytze hiel bewust de stilte opsocht.” Wat kun je weglaten? Kun je het nog eens zingen, maar dan zachter? Die vragen stelde haar echtgenoot keer op keer. ,,Moai, want ik sjoch no: wat minder oft ik doch, wat mear ik fertel. Yn de stilte fan Plant fynt miskien wol de werklike aksje plak.”

Doordat Laverman zich meer wilde uitspreken, kwam ze verrassend genoeg deels bij de Engelse taal uit. ,,Ik bin sljocht op de Fryske taal en dy is prachtich foar poëtyske, mear abstrakte wurden, mar mei it Ingelsk slagje ik der better in bepaalde direktheid te finen dy passet by dit album.”

September volgend jaar verschijnt het laatste nummer van Plant. Op 15 oktober gaat vervolgens de bijbehorende uitgestelde tournee in première. Dan volgt voor Laverman het spannendste onderdeel: het twaalfde nummer van Plant, gebaseerd op improvisatie. ,,Ik haw altyd in protte respekt foar artysten dy’t op it poadium steane te ymprovisearjen. As ik dat ek ris koe, tocht ik dan.”

Wy meie op de stop-knop drukke en talitte dat wy it efkes net witte

Nu is ze zelf zover. Met de improvisatie hoopt ze een muzikaal antwoord te vertolken op de wereldcrisis. ,,In oplossing haw ik fansels net.” Maar, zegt Laverman, misschien zit die in de erkenning van het feit dát we het niet weten. ,,Wy meie op de stop-knop drukke en talitte dat wy it efkes net witte. Reflektearje en sjoch yn de spegel. En hâld fertrouwen. Dy gefoelens – ek fan hoop en de leafde fan de minske – ferwurdzje wy yn dit nûmer.” Een improvisatie dus, die bij elke uitvoering anders verloopt en waarbij ze geen woorden uitspreekt, maar klanken. ,,Tige spannend, mar ik gean dizze útdaging oan.”

Met de afronding van de voorstelling zijn Pruiksma en Laverman nu druk. Plant begint uitbundig met een labyrinth aan projecties gemaakt door videokunstenaar Douwe Dijkstra. Imposante beelden waarin danseres Dunja Jocic een voorname rol heeft. ,,It begjint oerweldigjend, mar yn de rin fan de foarstelling wurde dy projeksjes hieltyd minder.” Totdat Laverman en Pruiksma nog alleen op het podium zitten – in stilte. Symbolisch voor de snelle, westerse wereld die we misschien wel achter ons moeten zien te laten.

Nieuws

menu