Oeuvre kunstschilder Abe Gerlsma toont liefde voor Fries landschap

Honderd zou hij deze maand zijn geworden, de Friese kunstschilder Abe Gerlsma (1919-2012). Ter ere hiervan heeft Museum Martena in Franeker een expositie uit zijn oeuvre samengesteld. Van zijn allereerste ets die hij al voor de Tweede Wereldoorlog maakte tot zijn laatste schilderij uit 2009. Een Franeker wand eert de plaats waar Gerlsma zijn leven lang woonde, maar een hoofdrol is weggelegd voor het Friese landschap dat hem zo lief was.

Het is bijzonder te ervaren hoeveel het werk van kunstschilder Abe Gerlsma nog steeds losmaakt, vindt Manon Borst, directeur van Museum Martena. ,,Het is een gekkenhuis. Ik word voortdurend gemaild en gebeld. Sommige mensen hebben een ets van hem thuis en willen die uitlenen voor de expositie, we kregen zelfs twee schilderijen aangeboden. Weer anderen komen met anekdotes of herinneringen op de proppen.”

Zoals die bezoeker tijdens de openingsdag van de tentoonstelling 100 jier Abe Gerlsma, afgelopen zondag. Die had een tekening van Gerlsma bij zich met daarop De Factorij, het voormalige graanpakhuis aan de Franeker Prins Hendrikkade. ,,Losjes en snel geschetst met tekstkreten eromheen als ‘Help, ik word bedreigd’.” De tekening memoreert aan de dreigende sloop van het karakteristieke pand uit 1867, zo’n vijftien jaar geleden. Een groep Franekers protesteerde – met succes - fel tegen de plannen, onder wie dus Gerlsma. Typerend voor hem, vindt Borst. ,,Ik ken geen andere Friese kunstschilder die er zo intensief naar streefde om het Fryslân zoals hij dat zag, vast te leggen. Om de terpen, de oude waterlopen en de dijken op deze manier voor de toekomst te behouden. Hij moet geweten hebben – als uitvinder van landbouwmachines zat hij er bovenop - dat de mechanisatie het Friese landschap blijvend zou veranderen.”

Het is ook precies dat wat bezoekers zo raakt in zijn etsen en schilderijen, merkt Borst. ,,Gerlsma weet een dromerig en romantisch Fryslân neer te zetten. Met als pijlers weidsheid, het sfeervolle licht, de wolkenpartijen en het verstilde landschap… kenmerken die raken aan een gedeeld sentiment van veel Friezen. Aan datgene waarop zij zo trots zijn als het om hun provincie gaat. Dat wat veel Friezen van binnen voelen, wist Gerlsma te verbeelden.”

De expositie toont Fryslân in al zijn facetten. Van een kleurenets van de baai van Terschelling, de middeleeuwse kerk van Ginnum, de dijk bij Swarte Haan, uitbundig bloeiend koolzaad op een van zijn eerste schilderijen uit 1963, een dromerig waddenlandschap dat hij op hoge leeftijd nog maakte en, uiteraard, schilderijen van karakteristieke plekken in zijn geliefde Franeker, waar de kunstenaar zijn leven lang woonde. ,,Franeker had hij lief, maar zijn passie lag bij het karakteristieke Friese landschap. Vooral het speciale licht boeide hem eindeloos.”

Uitvinder van landbouwmachines

Abe Gerlsma werd in 1919 als slagerszoon geboren aan ’t Noord in Franeker. Vader Sicco was een van de liefst 23 slagers die Franeker destijds telde. Een grote zwart-witfoto op de expositie toont het Franeker slachthuis met daarvoor een ferme koe en Abe als klein jochie, poserend naast zijn vader. Na de middelbare school ging Abe naar de hts in Leeuwarden waar hij werktuigbouwkunde studeerde. Hij werd uiteindelijk een belangrijk uitvinder van Friese landbouwmachines; sommige aardappelpootmachines die we vandaag de dag op het land zien, zijn nog steeds gebaseerd op het oorspronkelijke ontwerp van Gerlsma. Naast zijn studie maakte hij zijn eerste primitieve etsen, die uiteindelijk – na jaren experimenteren en zelfstudie – uitmondden in indrukwekkende kleurenetsen waarmee hij als kunstenaar de meeste roem vergaarde. Het schilderen kreeg pas later een voorname plek, na zijn pensioen in 1982.

Dat wat veel Friezen van binnen voelen over hun provincie, wist Gerlsma te verbeelden

Het is niet voor het eerst na het overlijden van Gerlsma dat er een expositie aan zijn werk wordt gewijd. Tresoar, Natuurmuseum Fryslân en galerie Roos van Tudor (de vaste galerie van Gerlsma) presenteerden in 2016 een drieluik waarbij werd gefocust op niet eerder tentoongesteld werk van Gerlsma. Museum Martena koos er ter ere van zijn honderdste geboortedag voor om in te zoomen op de ontwikkeling binnen zijn oeuvre. Samen met de familie die zijn nalatenschap van pakweg 180 werken beheert via Stichting Abe Gerlsma, zijn veertig werken geselecteerd die zijn carrière in beeld brengen. Borst: ,,De allereerste ets die hij maakte én zijn laatste schilderij zijn het uitgangspunt voor deze expositie geweest.”

100 jier Abe Gerlsma begint met een zwartwit-ets van een wilg die de Franeker in 1939 maakte. ,,De etsplaat die hij hiervoor gebruikte is gemaakt van een stukje zink uit de dakgoot, vermoedelijk van zijn ouderlijk huis.” Een eenvoudig werk, maar Gerlsma’s tekentalent is al duidelijk zichtbaar. Afgestudeerd maar zonder baan door het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog, had Gerlsma alle tijd om zich verder in de etstechniek te ontwikkelen. Hij zocht contact met Jan Poortenaar, in die tijd een beroemd en zeer ervaren etser. Via brieven en tekeningen - de expositie toont er enkele - maakte Gerlsma zich de techniek eigen. ,,Hij was een techneut in hart en nieren, het etsen paste dus helemaal in zijn straatje. Alle kennis slurpte hij op om er vervolgens mee aan de slag te gaan.” En hij legde de lat hoog. De etspers die de Franeker machinefabriek Bijlsma in nauw overleg met Gerlsma voor hem maakte, voldeed niet. Hij bouwde uiteindelijk zelf een exemplaar.

Hoe snel Gerlsma zich ontwikkelde, toont een verfijnde kleurenets van het Franeker Korendragershuisje die hij tijdens de oorlog maakte. Maar de vijf grote kleurenetsen (50 bij 70 centimeter) op de tentoonstelling tonen de absolute meester. Niet alleen zie je hierin zijn gedetailleerde stijl, ook zijn diversiteit in kleurgebruik springt in het oog. Van krachtige kleuren bij de ets van de Harlinger Noorderhaven tot zachte aardetinten in Melkerstiid, gevangen in dezelfde dromerige en romantische sfeer als zijn schilderijen. Ook is een perenbloesem te zien, een geliefd onderwerp van Gerlsma als het gaat om zijn drie- en vierplatendruk.

Lossere stijl

Het schilderij Stâlfuorje waarmee de tentoonstelling eindigt, maakte Gerlsma in 2009, toen hij 89 jaar was. Het is het laatste schilderij dat hij maakte en oogt minder gedetailleerd en losser dan zijn andere schilderijen. Een bewuste stijlbreuk, of waren het misschien een verminderde motoriek en zicht die hem parten begonnen te spelen? Opvallend is ook de met losse toets geschilderde maaimachine rechts op het schilderij. Daar waar hij in al zijn andere werk het Friese landschap in volle glorie laat spreken, zonder ruis van mensen en machines, prijkt hier plots een landbouwmachine. Alsof hij heeft aangevoeld dat het zijn laatste schilderij was en hiermee terugblikt op zijn carrière.

100 jier Abe Gerlsma is tot en met 10 juni te zien in Museum Martena in Franekeriebe Franeker