De in Harlingen geboren Taco Scheltema (1760-1837) was de portretschilder van voornaam Nederland

Taco Scheltema maakte tijdens zijn korte carrière vele portretten. Dat hij al snel in de vergetelheid raakte, had hij niet in de laatste plaats aan zichzelf te danken. De schilder begon al op jonge leeftijd met rentenieren en ook het signeren van zijn werk liet hij meestal achterwege.

Taco Pieters Scheltema en de reizen die hij maakte.

Taco Pieters Scheltema en de reizen die hij maakte. Illustratie: Gert-Jan Veenstra

Taco Pieters Scheltema (Harlingen, 1760 - Arnhem, 1837) wordt op 16 augustus 1760 geboren in Harlingen. Pieter Scheltes Scheltema is al bijna 65 wanneer zijn tweede vrouw Hinke Bouwes Postma bevalt van haar vierde en laatste kind.

De doopsgezinde Scheltema’s zijn eigenaar en uitbaters van de bekende herberg Benthem aan de Noorderhaven (ter hoogte van het huidige nr. 88) en verhuren enkele panden in de binnenstad. Taco groeit als Benjamin van de familie op in de relatieve weelde die het hem mogelijk maakt al vroeg te kiezen voor het kunstenaarschap.

Oude meesters in Duitsland

De jonge Harlinger verhuist op zijn achttiende naar Amsterdam, waar hij in de leer gaat op het atelier van Pleun Piera (1734 - 1799), een van oorsprong Delftse schilder met Friese roots. Hier wordt Taco niet alleen ingevoerd in de portretkunst, maar krijgt hij ook onderricht in het vervaardigen van de dan populaire ‘geïtalianiseerde’ landschappen.

Met zijn achtergrond ligt een grand tour met eindbestemming Italië voor de hand, maar Taco kiest ervoor om door Duitsland te reizen. In Düsseldorf studeert hij aan de kunstacademie en kopieert oude meesters zoals Anthony van Dijck (1599 - 1641).

Prestigieuze opdracht

Bij terugkomst in Nederland vestigt de jonge kunstenaar zich in Rotterdam. Op voorspraak van zijn aanstaande schoonvader, de schilder Gerard van Nijmegen (1735 - 1808), telg uit een beroemd schildersgeslacht, sleept Scheltema een bijzonder prestigieuze opdracht in de wacht.

Van 1794 tot 1807 portretteert hij de grondleggers en bestuurders van het exclusieve Bataafs Genootschap der Proefondervindelijke Wijsbegeerte, die onder andere hebben gezorgd voor de introductie van de stoommachine in Nederland. Deze schilderijen zijn helaas tijdens het bombardement op Rotterdam vernietigd.

Scheltema is een veelgevraagd schilder. Naast zijn werk voor het Bataafs genootschap, maakt hij portretten van vele notabelen in heel Nederland.

Huwelijksreis in eigen land

De schilder trouwt in het voorjaar van 1799 met Jacomina van Nijmegen (1768 - 1825). Geheel in lijn met de huidige vakantietrend kiest het pasgetrouwde stel niet voor een huwelijksreis naar verre oorden, maar gaan ze op ontdekkingsreis in eigen land. De Scheltema’s reizen zes weken per koets door de Bataafse Republiek.

‘Den [zaterdag] 8 juny reden wy des ‘s morgens om half elf uuren van Rotterdam...’ zo begint het reisverslag dat Jacomina gedurende deze reis minutieus zal bijhouden. Onderweg wordt door Scheltema ook regelmatig getekend, zo beschrijft Jacomina. Tijdens een tussenstop bij landgoed Beekhuizen, in de buurt van Velp, noteert ze het volgende: ‘terwyl Scheltema met tekenen en ik met breyden ons de tyd onledig hielde’.

Bosvennetje

Van dit moment is ook daadwerkelijk een tekening bewaard gebleven, waarop het pasgetrouwde stel te zien is, terwijl zij zich verpozen bij een bosvennetje. Via Utrecht, Gelderland, Overijssel, Drenthe en Groningen gaat het natuurlijk naar Fryslân, waar ze Harlingen bezoeken, alvorens per boot de overtocht naar Texel te maken om daarna terug te keren naar Rotterdam.

Het echtpaar krijgt in 1800 hun eerste dochter en een jaar later een zoon, Salomon. Het gezin verhuist naar het Gelderse Brummen, waar op buitenplaats De Buthe nog een zoon en een dochter geboren worden. De oudste zoon Salomon (1801 - 1873) is de vader van de jonggestorven kunstschilder Taco Jan Scheltema (1831 - 1867) - generatiegenoot van Haagse School schilders Bosboom, Weissenbruch en Israëls - die in Den Haag deel zal uitmaken van het bestuur van kunstenaarsgenootschap Pulchri Studio.

De kinderen groeien op in een landhuis op landgoed Schoonoord, dat de Scheltema’s rond 1810 nabij Arnhem hebben laten bouwen. Hoewel Scheltema als schilder nauwelijks meer actief is, gaat het de familie financieel voor de wind. In 1820 betrekt het echtpaar landgoed Schoonenberg aan de straatweg van Arnhem naar Zutphen. Op 25 november 1825 overlijdt Jacomina aldaar.

Teruggetrokken bestaan

Scheltema verkoopt het huis, de landerijen en zijn inboedel in 1831 voor 25.000 gulden aan freule Elisabeth Aletta van der Burch van Spieringshoek. De schilder in ruste overlijdt nog eens zes jaar later op 7 september 1837, nadat hij de laatste jaren een teruggetrokken bestaan heeft geleid in zijn villa Landzigt aan de Velperweg in Arnhem.

Taco Scheltema is samen met zijn vrouw aan de voet van de kerk de Oude Jan in Velp begraven. Werk van de schilder maakt deel uit van de collecties van onder andere het Rijksmuseum Amsterdam, het Rotterdamse Boijmans van Beuningen , Museum Arnhem , het Fries Museum in Leeuwarden en het Hannemahuis in Harlingen.

In de zomerserie Reizende schilders belicht het Friesch Dagblad Friese schilders die in het verleden inspiratie zochten over de grens