Eelke Jelles Eelkema (1788-1839) uit Leeuwarden schetste en schilderde al wandelend door Europa bergdalen, watervallen en bloemen

Eelke Jelles Eelkema was als voormalige leerling van het Groninger Doofstommeninstituut niet alleen een succesvol kunstschilder, hij ondernam ook een wandeltocht die hem van Parijs, door de Zwitserse Alpen, naar Italië bracht.

Eelke Jelles Eelkema en de reizen die hij maakte.

Eelke Jelles Eelkema en de reizen die hij maakte.

Eelke Jelles Eelkema wordt op 8 juli 1788 geboren in Leeuwarden. Op zijn zevende loopt hij door een infectie een gehoorbeschadiging op die leidt tot ernstig spraakgebrek. Op zijn tiende produceert Eelke nog wel wat losse woorden, maar omdat hij al bijna niks meer kan horen, praat hij steeds minder.

Doofstommeninstituut

Wanneer hij volledig doof is, wordt hij door zijn ouders naar het Doofstommeninstituut in Groningen gestuurd. Dit instituut is een aantal jaar eerder opgericht op initiatief van Henri Daniel Guyot. Een jonge predikant uit Wallonië die in Parijs bij de beroemde abt Charles Michel de l’Epée, ook bekend als ‘vader van de doven’, in de leer is geweest.

Vanaf zijn elfde wordt Eelkema opgeleid binnen de poorten van het prille instituut, dat door tussenkomst van de Groningse burgemeester Willem Hora Siccama een locatie aan de Turftorenstraat kan betrekken. De tekenlessen van de Vlaamse schilder Gerardus de San vormen een belangrijk deel van zijn dagbesteding. In de laatste jaren geeft Eelkema zelf ook tekenles aan zijn medeleerlingen. In zijn vrije tijd schildert hij de bloemen die hij plukt tijdens zijn lange wandelingen door de ommelanden en langs de randen van de stad.

Op eigen benen

De jonge Leeuwarder ontdekt in Groningen niet alleen zijn kunstzinnig talent, hij leert ook om op eigen benen te staan. Op zijn negentiende gaat hij terug naar Leeuwarden. In Fryslân maakt Eelkema veel landschappen en stadsgezichten in waterverf tijdens zijn lange, vaak meerdaagse voettochten. In de collectie van het Fries Museum bevinden zich enkele aquarellen met daarop bekende landmarks zoals het Rode Klif bij Skarl en de Oldehove in Leeuwarden.

Wanneer Eelkema in 1814 als oud-leerling op het instituut aanwezig is tijdens een bezoek van koning Willem I, neemt zijn leven een bijzondere wending. De kunstminnende monarch moet zo onder de indruk zijn geweest van de jonge tekenaar, dat die hem een studiebeurs aanbiedt.

Bergdalen en watervallen

Eelkema vertrekt een jaar later naar Parijs, waar hij onderdak vindt in het doveninstituut van De l’Epée. In deze omgeving komt hij helemaal tot bloei. Hij bestudeert de oude meesters in het Louvre en blijft uiteindelijk drie jaar in de lichtstad. Om zijn studiejaren af te ronden, besluit hij tot een wandeltocht die hem via de Zwitserse Alpen naar het Italiaanse Turijn zal brengen.

Van de tocht zelf zijn weinig feiten bekend, maar enkele overgebleven schetsen van bergdalen en watervallen maken duidelijk dat Eelkema dwars door het Alpenmassief getrokken is.

Bloem- en fruitstukken voor de koning

De gerijpte kunstenaar is bij thuiskomst in Fryslân verzekerd van een belangrijke en kapitaalkrachtige koper: de koning zal in de aankomende jaren regelmatig ‘een bloemstuk’ of een ‘groot fruitstuk’ aankopen voor enkele honderden tot zelfs meer dan duizend guldens. Naast zijn vrije werk heeft Eelkema van 1821 tot 1829 ook een aanstelling als tekenleraar aan het Franeker Rijks Athenaeum. In 1830 vestigt de schilder zich in Haarlem, waar hij zich vol overgave stort op zijn liefde voor het bloemstuk. Hij maakt onder meer studies in de bekende bloemkwekerij van Mattheus van Eeden.

Nadat hij in 1836 zijn ervaringen als ‘lector in de teekenkunde’ heeft uitgewerkt in een Handleiding tot de kennis en beoefening der teeken- en schilderkunst , verhuist Eelkema naar Amsterdam. De inleiding van het boekwerk kunnen we begrijpen als levensinvulling. Eelkema verklaart zijn ‘hartstochtelijke genegenheid voor de teken- en schilderkunst’ die hij graag op anderen wenst over te brengen teneinde ‘een gevoel voor het schoone’ te kunnen opwekken bij zowel kunstliefhebbers als een volgende generatie kunstenaars.

Weer ziek

De schilder wordt wederom ernstig ziek. Hij verliest nu ook zijn kostbaarste bezit, zijn zicht. Beroofd van alle kunstzinnige mogelijkheden keert Eelkema terug naar Leeuwarden, waar hij nog twee jaar zal leven bij zijn familie. De schilder overlijdt op 27 november 1839 op 51-jarige leeftijd in zijn geboorteplaats. Broer Theunis plaatst namens de hele familie een rouwadvertentie in alle landelijke kranten.

Na zijn dood raakt het verhaal van de schilder in de vergetelheid, maar zijn schilderijen met bloemen die in het bezit zijn van het Rijksmuseum in Amsterdam zijn nog altijd razend populair als reproductie voor aan de muur. Friese fotografe Reiny Bourgonje gebruikte een bloemstilleven van Eelkema als achtergrond voor haar portret African Flower, waarmee ze dit jaar tijdens de Siena Awards in de prijzen viel . De doof geboren schrijver en historicus Henk Betten (1938, Langedijke), zelf vroeger ook leerling aan het Groninger doveninstituut, werkt al jaren aan de biografie van Eelke Jelles Eelkema.

De zomerserie Reizende schilders belicht Friese schilders die in het verleden inspiratie zochten over de grens