Tijdreizen door de woningen en winkels van het zeventiende-eeuwse Harlingen

Van Oost-Indisch serviesgoed tot ‘Spaens steenwerck’ en een struisvogelei. Wie in zijn tijd de zeeheld Tjerk Hiddes de Vries (1622-1666) thuis bezocht, kon zich er aan vergapen. Dat blijkt uit gedigitaliseerde boedelinventarissen die in Harlingen worden getranscribeerd.

Portret van Tjerk Hiddes de Vries (gravure door Abraham Bloteling naar tekening door Gebrand van den Eeckhout, uitgegeven door Hero Galama te Harlingen 1666-1667, originele prent in Rijksmuseum)

Portret van Tjerk Hiddes de Vries (gravure door Abraham Bloteling naar tekening door Gebrand van den Eeckhout, uitgegeven door Hero Galama te Harlingen 1666-1667, originele prent in Rijksmuseum) Foto: gemeentearchief

De Harlinger luitenant-admiraal had onder meer ook een boffertpan met deksel in huis, een paar schaatsen en contant geld: 4667 caroliguldens en 4 stuivers in totaal. Aan de muur hingen portretten van hem, zijn vrouw en zijn dochter. Een bijbel in groot folioformaat, die wel zes gulden had gekost, ,,lag waarschijnlijk pontificaal op tafel te pronken”, weet Jeanine Otten, beheerder van het Gemeentearchief Harlingen en collectieregistrator van Gemeentemuseum het Hannemahuis.

Een bijbel in groot folioformaat, die wel zes gulden had gekost, lag waarschijnlijk pontificaal op tafel te pronken

Het gedetailleerde inkijkje in zijn woning is te danken aan de digitalisering van de zeventiende-eeuwse boedelinventarissen van Harlingen. ,,De originele documenten behoren tot het Nedergerecht Harlingen, dat bewaard wordt in Tresoar. Alle documenten van het Nedergerecht Harlingen zijn inmiddels gescand door het provinciale project RedBot. In 2016 is het gemeentearchief met een werkgroep van de Vereniging Oud Harlingen begonnen met het transcriberen van de digitale bestanden”, vertelt Otten.

Slordige klerken

,,De boedelinventarissen, opsommingen van bezittingen van personen, beslaan de periode 1589-1727. Ze zitten in 33 banden, met naar schatting zo’n 1650 akten.” Om ze te kunnen ontcijferen kregen de vrijwilligers van de werkgroep eerst een cursus oud schrift. ,,Als je oud-Nederlandse handschriften voor het eerst ziet lijkt het wel Arabisch, echt niet zomaar te lezen. Daar komt bij dat niet alles even netjes geschreven is, je had er heel slordige klerken bij.”

Boedelinventarissen werden onder meer opgesteld bij de inbreng van goederen in een huwelijk, of bij een faillissement. Ook bij een overlijden waarbij er minderjarige kinderen achterbleven en voor wezen werden ze gemaakt. ,,Als een soort bescherming van de erfenis. Het was vooral iets van de rijken, van arme mensen zijn we nauwelijks boedelinventarissen tegen gekomen.”

Eenmaal ontrafeld leggen ze een rijke historie bloot. ,,Elke kast ging open om een boedelinventaris op te maken, alle voorwerpen erin werden vastgepakt en soms ook de waarde ervan genoteerd. Dat geeft niet alleen een prachtig beeld van de inrichting van huizen en winkels, maar ook van beroepen, familierelaties en modebeelden.”

Huik

Zo kwamen ze allerlei vreemde kledingstukken tegen. ,,Zoals de huik: deftige, verhullende wollen mantels voor vrouwen. Maar ook de wambuis; een linnen of leren vest voor mannen of bragoenen; opstaande schouderstukken. Door de tijd zie je de mode veranderen. Vóór het eind van de zeventiende eeuw kom je vrijwel geen koffie- of theepot tegen. Die waren pas daarna in opkomst.” De boedelinventarissen leren ook wat er zoal in de winkels lag. ,,Je had in Harlingen onder meer een zogenaamde neurenbergerwinkel, een soort Blokker, met messen, scharen, brillenkokers en meer voorwerpen van metaal. Ook was er een hosenwinkel met kousen in alle maten en kleuren. En veel winkels hadden kooitjes met vogeltjes erin om klanten te lokken.”

Tjerk Hiddes de Vries vocht voor de Friese Admiraliteit in meerdere zeeslagen mee. Het leven van de zeeheld kende een tragisch eind. Tijdens de Tweedaagse Zeeslag tegen de Engelsen raakte hij dodelijk gewond. Hij stierf op 6 augustus 1666, zijn vierenveertigste verjaardag. ,,Vier dagen later kwam zijn jongste zoon ter wereld. Door de schok over Tjerks dood was de bevalling bij zijn vrouw begonnen, zo wil het verhaal. Zelf overleefde zij die niet, ze stierf dus kort na hem.” Het paar liet drie weeskinderen achter voor wie zijn boedelinventaris werd gemaakt.

‘Booming’

De inventarissen geven de kennis van het Harlingen in de gouden eeuw kleur, meent Otten. ,,Zo gedetailleerd hebben we die nog nooit gehad. De stad was destijds echt booming. Toen de Friese Admiraliteit zich hier vestigde werden in Harlingen grote oorlogsschepen gebouwd, waar velen rijk van werden. In de achttiende eeuw waren er ruim tweeduizend Harlingers bij de VOC in dienst. Via de haven kwam ook van alles binnen: zo haalden de zeevaarders hun wijn uit Frankrijk en hun rogge uit Letland.”

Sommige boedelinventarissen en transcripties zijn al te bekijken op vergetenharlingers.nl . Op termijn komen ze allemaal op kleinekerkstraat.nl te staan. Bijna waren ze allemaal verloren gegaan. ,,De zeventiende-eeuwse notariële archieven van Harlingen zijn verdwenen. Maar het was destijds verplicht om kopieën van boedelinventarissen te maken voor de stad. Dat is wat er nu nog is.”

Gooi niet zomaar dragers van historie weg, is een van de lessen die het project leert. ,,Zoals oude films en geluidsopnames die met huidige apparatuur niet meer af te spelen zijn. De techniek verandert constant, wie weet kan het in de toekomst wel weer.”

In de serie Digitale vondst vertellen Friese musea over ontdekkingen over hun collecties dankzij digitalisering

Nieuws

menu