Achtergrond: Draagvlak, draagvlak, draagvlak is de weg naar meer duurzaamheid binnen de kerken

Klimaatverandering is een van de grootste uitdagingen van onze tijd. Ook veel lokale kerken nemen - sommigen al vele jaren - intensief deel aan deze herbezinning op groene waarden. Maar nu is duidelijk wat en hóe ze het doen.

De manifestatie Groen Geloven in 2019 in Zwolle. FOTO: GERRIT BOER

De manifestatie Groen Geloven in 2019 in Zwolle. FOTO: GERRIT BOER

Op veel plekken in ons land zijn groene activiteiten opgestart door kerken die uitdrukking geven aan de zorg voor de aarde, de zorg voor de naaste en eerlijk delen. Het gaat veel verder dan alleen fair-trade koffie schenken of zonnepanelen op het dak. Maar hoe staan kerken er eigenlijk over de hele linie voor? Met het onderzoek Groene activiteiten. Een impuls voor kerken en samenleving en een rapport uit 2019 is daar nu meer inzicht in.

Onderzoeker dr. Tjirk van der Ziel, verbonden aan Christelijke Hogeschool Ede, bevroeg kerkrentmeesters, diakenen, predikanten en andere kerkleden op de thema’s energie, watergebruik, duurzame financiën, recycling en duurzaam grondgebruik. Daarnaast is onderzocht of, en op welke manier het thema duurzaamheid leeft onder kerkleden. De resultaten van het onderzoek zijn maandag gepresenteerd aan de scriba van de Protestantse Kerk in Nederland, René de Reuver.

Moestuin

Op microniveau weten we nu veel over wat kerken doen. Een op de tien kerken heeft een moestuin; bij ruim 8 procent is de eigen grond ingericht als natuurgebied(je). ,,Kleinschalige voorzieningen voor insecten, bijvoorbeeld bijen en vogels, zijn makkelijker te realiseren. De belangstelling hiervoor is relatief groot.”

Ruim 7 procent van de ondervraagde kerken is bezig met andere groene voorzieningen. Genoemd worden bijvoorbeeld bomen (olijf, hoogstam), een grasveld, volkstuin, pluktuin, bijbelse tuin, een tuin voor de voedselbank, een ren met kippen, broedkasten voor gierzwaluwen en een sedumdak. Op eigen grond is ook ruimte voor een repair café en een buurthuis. ,,Ook urban gardening wordt gemeld. Bij de plannen voor de komende twee jaar staat pachtland op een duurzame manier uitgeven, evenals het bij- en vlindervriendelijker maken van de eigen tuin.”

Er is zelfs één gemeente die kaarsvet spaart om nieuwe kaarsen te maken, een andere kerk besluit voortaan een duurzame paaskaars te kopen

Ruim een vijfde van de kerken is ook op een andere manier bezig: met duurzaam materiaal en afval. De helft daarvan meldt afvalscheiding. ,,Een goede tweede is het overschakelen van papier, bijvoorbeeld bij het kerkblad, naar digitale vormen zoals een website, het gebruik van een iPad tijdens vergaderingen of beamer tijdens de kerkdiensten, en bij koffiedrinken kartonnen in plaats van plastic bekers, waar het vaak mee begint.”

Ook staan in heel wat kerkgebouwen bakken voor cartridges, oude mobiele telefoons, metaal, aluminium (blik), plastic doppen, pennen en/of stiften. Of er is een vrijwilligersploeg die oud-papier inzamelt. ,,Er is zelfs één gemeente die kaarsvet spaart om nieuwe kaarsen te maken, een andere kerk besluit voortaan een duurzame paaskaars te kopen.”

Infraroodverwarming

Ruim 20 procent van de kerken meldde ook andere duurzaamheidsvoorzieningen. In vrijwel alle gevallen gaat het om energiebesparende maatregelen. ,,Bijna een derde van de kerken is overgeschakeld op ledverlichting, soms in combinatie met tijdschakelaars en/of bewegingsschakelaars. Andere voorzieningen zijn nieuwe, energiezuinige cv-ketels, zuinige thermostaten, automatische deuren, lucht- of infraroodverwarming. Drie kerken maken gebruik van warmtepompen en warmte/koudeopslag.”

Meer dan een kwart van de kerken, ruim 27 procent, wekt zelf energie op door middel van zonnepanelen op het dak. De onderzoekers verwachten dat dit de komende jaren zal groeien. ,,Ook andere kerken tonen hiervoor veel belangstelling. Ruim 9 procent van de respondenten wil binnen twee jaar ook zonnepanelen laten installeren; bijna 22 procent heeft nog geen plan maar dat zal slechts een kwestie van tijd zijn.”

Meer dan 4 procent heeft plannen om binnen twee jaar naar een dergelijke bank over te stappen, terwijl ruim een kwart zegt interesse te tonen

Het beheer van de financiële middelen is bij ruim een op de tien kerken ondergebracht bij een ‘groene’ bank waar in de beleggingsportefeuille veel aandacht is voor duurzaamheid. ,,Daar komt ASN het hoogst uit de bus, gevolgd door Triodos. Ook SKG en Oikocredit worden genoemd. Meer dan 4 procent heeft plannen om binnen twee jaar naar een dergelijke bank over te stappen, terwijl ruim een kwart zegt interesse te tonen maar daarvoor nog geen concrete plannen te hebben.”

Kleine groep voorlopers

Een op de zeven kerken is niet of nauwelijks bezig met duurzaamheid. Het blijkt nu vooral zo te zijn dat een kleine groep voorlopers (zo’n 9 procent) het meeste doet op dit terrein. ,,Het gaat er om dat we die anderen ook meekrijgen.”

De grootste groep, bijna een kwart, stuit op praktische belemmeringen om groene activiteiten te ontplooien, aldus Van der Ziel. ,,Bemensing is misschien wel de belangrijkste. Zo zijn er te weinig kerkleden te vinden die de organisatie zouden willen of kunnen oppakken én uitvoeren. Dat geldt ook voor partners. Te weinig financiële middelen is een ander probleem; de kosten zouden niet opwegen tegen het te verwachten nut.” Maar soms zijn er ook heel - triviale - praktische problemen. ,,De huidige koffiezetapparaten blijken fair-trade koffie niet aan te kunnen. Dus daarom wordt er dan niet overgestapt.”

Lees ook: Vijf jaar Laudato si’: Ook de bomen prijzen God, de velden, de bergen, de heuvels, zelfs de pissebedden

Een tweede groep (bijna 24 procent) zegt te kampen met een gebrek aan interesse van andere kerkleden of van de kerkenraad. ,,Er is geen animo, niet iedereen wil meedoen, groene onderwerpen spelen niet, een gevoel van urgentie ontbreekt, men is passief, er is geen kennis en geen overtuiging. Het leeft niet, dus wordt er niet over gesproken, en waar dat wel gebeurt, wordt daadkracht gemist.”

De discussie hierover wordt in de samenleving op het scherp van de snede gevoerd, wat je onder meer zag met de boerenprotesten

‘Groen’ blijft zo van een klein clubje, van mensen die al bewust zijn, de liefhebbers. Andere kerken ontmoeten weerstand; velen hebben er niet zoveel mee en uiten verzuchtingen in de trant van ‘dit ook nog?’ Een deel vindt groene initiatieven ‘onzin’ en bovendien ‘niet de taak van de kerk maar van de politiek’.

Ook de omgeving speelt een rol: een gemeente met bijvoorbeeld sterk agrarische wortels loopt niet snel voorop. ,,De discussie hierover wordt in de samenleving op het scherp van de snede gevoerd, wat je onder meer zag met de boerenprotesten. Kerken zijn er denk ik huiverig voor dat ze die discussie ook naar binnen halen. Als er bijvoorbeeld een aantal boeren in de gemeente is, zie je toch ook de loyaliteit met hen. Tegelijkertijd zie je juist ook vanuit boeren soms initiatieven om het wél anders te doen.” Van der Ziel merkt ook op dat katholieke parochies bijvoorbeeld in Noord-Brabant voorliggen bij het openbreken van pachtcontracten met de eis dat grond meer duurzaam wordt beheerd. ,,Protestanten kunnen hier nog wel stappen in maken.”

Focus op andere zaken

Ook andere praktische zaken die op het bordje van de kerk liggen, zorgen ervoor dat duurzaamheid ondersneeuwt. ,,Zo vraagt het afstoten van een of meerdere kerkgebouw(en) alle aandacht, evenals het samengaan van twee wijken. Dat slokt veel tijd op. Of de focus ligt op het jeugdwerk, op het pastoraat en het diaconaat.”

De laatste groep (8,5 procent) geeft aan dat groen misschien ‘wel het laatste is waar een gemeente oog voor heeft’ ,,Er zijn niet genoeg (jonge) mensen, laat staan ouderen, want vergrijzing zet een rem op alle activiteiten. En als een groot deel van de leden boven de zeventig of tachtig jaar is, dan is alle aandacht en energie nodig om in de wijk of het dorp kerk te kunnen blijven.” Dit speelt volgens Van der Ziel nog meer in katholieke kring.

Als een groot deel van de leden boven de zeventig of tachtig jaar is, dan is alle aandacht en energie nodig om in de wijk of het dorp kerk te kunnen blijven

Van alle kerken is 6 procent nog zoekende, met rentmeesters en taak- en werkgroepen die de mogelijkheden inventariseren en kijken naar de haalbaarheid. ,,Het grootste verschil tussen wel of geen aandacht in het beleidsplan is te zien bij draagvlak. Bij geen aandacht ondervindt ruim vier op de tien kerken in hun eigen gemeente steun voor groene activiteiten. Maar als het beleidsplan deze activiteiten wel expliciet noemt, dan kan meer dan drie kwart van de kerken op veel steun rekenen.”

Lees ook: Vijf jaar na publicatie wordt nog dagelijks gesproken over groene manifest van paus

Het meeste perspectief biedt dus het verbreden van het draagvlak. ,,Hoe breder de interesse voor ‘groen’ wordt gedeeld, des te meer kans op voldoende ondersteuning voor dergelijke activiteiten.”

De uitkomsten van het onderzoek worden gebruikt voor een vervolgonderzoek dat moet plaatsvinden van 2021-2023 en waarin de onderzoekers een vergelijking willen maken tussen Europese landen. Ook zijn er plannen om andere Nederlandse kerkgenootschappen zoals de evangelische kerken en kleine reformatorische kerken op het onderwerp te bevragen.