Bij Anton van Harskamp ontdek je dat we allemaal Abraham zijn | Recensie

Kun je ‘theologische terreur’ afleiden uit het verhaal over het offer van Abraham? Overgave aan God lijkt daar hetzelfde te zijn als een mensenoffer. Anton van Harskamp buigt zich over deze lastige thematiek, wat hem via filosoof Kierkegaard brengt bij onze eigen angsten.

Gevelsteen in Gouda van het Bijbelse verhaal van Abraham en Isaak.

Gevelsteen in Gouda van het Bijbelse verhaal van Abraham en Isaak.

Voor de meeste gelovigen zal het een raar idee zijn: zou God tot geweld oproepen? Als er een kern bestaat die de religies verbindt, is het wel de oproep tot liefde en mededogen. Aanhangers van jodendom en christendom, en ook van islam en boeddhisme, zullen met deze vredelievende boodschap op de proppen komen als gevraagd wordt naar de strekking van hun geloof.

Toch zitten er in de verschillende geloofstradities, in hun gezaghebbende geschriften, vaak wel gewelddadige elementen. Ook in de Bijbel hoef je niet ver te zoeken. In Genesis staat Abraham op het punt ‘een verschrikkelijke gewelddaad te begaan, namelijk zijn eigen kind voor God de nek door te snijden, als was dat kind een offerdier’. Zo formuleert Anton van Harskamp het, in zijn boek Terreur van God? Het is een verhandeling ‘over het offer van Abraham en het godsgeloof’.

Religie begrijpen

Anton van Harskamp (1946) is godsdienstfilosoof en emeritus-hoogleraar aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. In het voorwoord van zijn boek zegt hij dat hij zich als wetenschappelijk onderzoeker altijd heeft verwonderd over het verschijnsel religie. Hij wilde religie begrijpen, en ook een antwoord vinden op de vraag ‘is religieus geloven nu goed of kwaad voor de mens?’

Dat religie een kwaadaardig goedje zou zijn, is voor seculiere denkers vaak iets vanzelfsprekends. Maar Van Harskamp wil geen simplistische lijnen trekken van religieuze bronteksten naar terreur van vandaag. Daarom bespreekt hij uitvoerig het verhaal van Abraham zoals dat naar voren komt in jodendom, christendom en islam.

Daarna komt zijn betoog op een ander spoor terecht, dat uitgroeit tot het hoofdthema van het boek. Het gaat dan om een meer algemene strekking van het offerverhaal van Abraham en Isaak. Wat gebeurt er in je geest, met jouw bestaan, als je religieus bent of het religieuze in jezelf toelaat? Abrahams avontuur opent ons de ogen voor ‘een mysterieus afgrondelijke dimensie van het menselijke leven’, schrijft Van Harskamp, in nogal prikkelende bewoordingen.

Geen ‘leesplezier’

Het zijn diep reikende vragen die Van Harskamp wil bespreken, en daarvoor waarschuwt hij vooraf. Hij wenst je geen ‘leesplezier’, want het boek is naar zijn idee ‘eenvoudigweg te zwaar om met plezier gelezen te kunnen worden’.

Nu is dit laatste een overdrijving, want Van Harskamp is een prima verteller. Hij slaagt erin om diep te peilen in de ziel, aan de hand van de Bijbel en stemmen uit de filosofie en de literatuur. Maar daarbij blijft hij toch ook dicht bij de herkenbare, menselijke ervaring. Behulpzaam is ook dat hij vaak even pas op de plaats maakt, om te concluderen wat ‘we’ nu te weten zijn gekomen, en hoe nu verder.

De filosoof Søren Kierkegaard (1813-1855) krijgt gaandeweg dit boek een steeds grotere plek, als gids voor Van Harskamp. Deze Deense denker schreef in de negentiende eeuw een diepzinnige verhandeling over het offer van Abraham, getiteld: Vrees en beven . Puttend uit dit werk van Kierkegaard is Van Harskamp in staat om de geschiedenis van Abraham te begrijpen als een voluit menselijk proces: als een weg naar ‘menswording’.

De geschiedenis van Abraham wordt dan een beeld van de mens in zijn verhouding tot God, en de ‘groei’ daarin. Het gaat door de diepte: je zakt door de bodem, waarop je dacht dat je stevig stond. Je raakt je zorgvuldig opgebouwde ‘zelf’ kwijt, je ervaart de ‘onzin’ van je bestaan: wat je zou moeten doen, laat je na. De mens ontdekt zichzelf dus als verliezer, of als zondaar.

Genadegave

Niet vreemd dat dit alles leidt tot ‘vrees en beven’, zoals Kierkegaard het omschrijft. Maar juist als verliezer doe je de ontdekking dat jouw leven een geschenk is, dat je het ‘zomaar’ terugkrijgt. Niet als product van eigen makelij, maar als genadegave.

Dát is bevrijding die de geschiedenis van Abraham ons laat zien, aldus Van Harskamp. Want ook voor de aartsvader leek alles dood te lopen, met die goddelijke opdracht tot opoffering van zijn zoon. Zijn eigen toekomst, als vader van een groot nageslacht, stond op het spel, en daarmee ook de betrouwbaarheid van God. Maar de toekomst ging onverwacht open voor Abraham, dankzij de voorzienigheid Gods: er bleek een offerdier beschikbaar.

Toegegeven, je moet opletten als je Van Harskamp wilt volgen in zijn denkproces. Maar er is ook een goede reden voor een extra inspanning. Want Van Harskamp dringt door de buitenkant van ons leven en onze ervaring heen, en kijkt in de ziel. Daar vindt hij geen rustige zelfvoldaanheid en autonomie, maar eerder dingen die we wegdrukken of die aan de aandacht ontsnappen. Hij schrijft over bestaansangst, over schuldgevoelens, over ‘vrees en beven’ in ons levensbesef. En over de neiging om onze onzekerheden af te dekken met mooie verhalen, bijvoorbeeld de autonomie-gedachte. En dit doet hij niet omdat hij ‘zwaar’ religieus is, want dat is hij niet. Van Harskamp schrijft uitdrukkelijk voor mensen die niets hebben met geloof.

Geen smetvrees

Voor die lezers, en ook voor zichzelf, noteert hij: we moeten ‘verlost worden’. Waarvan? Van onze ‘door existentiële angst gedreven zoeken naar zin’. Want dat hijgerige ‘zin zoeken’ is toch weer een project van onszelf, en daar moeten we doorheen zakken als door een wankele bodem. Om dan te stuiten op de vraag: wat rechtvaardigt mijn bestaan? Moeilijk om hier geen echo uit de kerk te horen! En inderdaad, wie deze vraag gaat stellen en zoekt naar antwoorden, kan bijna niet zonder de religieuze taal.

Van Harskamp heeft er in elk geval geen smetvrees voor, hoe beschouwelijk hij ook wil blijven. En dat hij met deze openheid gelovigen én niet-gelovigen mee kan nemen, in zijn verrassende boek, is daarvan een mooi effect.

Terreur van God? Een verhandeling over het offer van Abraham en het godsgeloof. Anton van Harskamp. Uitgeverij Eburon. 28,00 euro