Dit artikel is vandaag gratis

De antieke stad Kolosse: hadden vrouwen daar de leiding en hoe was het contact met andere steden? | Theologenblog

De stad Kolosse waar nu meer onderzoek naar komt. Foto: Wikipedia

Archeologen gaan op zoek naar de resten van de antieke stad Kolosse in Zuidwest-Turkije. Wat kan dat opleveren voor het begrijpen van Paulus’ brief aan de christenen in deze stad?

Onlangs werd op Twitter een bericht gedeeld dat er een archeologisch onderzoek gestart is naar de antieke stad Kolosse, bij het huidige Honaz in Zuidwest-Turkije. Anders dan steden als Efeze en Smyrna zijn van deze stad geen grote bouwwerken bewaard gebleven en is het grondgebied van de antieke nederzetting nooit systematisch onderzocht. Wat kan zulk onderzoek opleveren voor het begrijpen van Paulus’ brief aan de christenen in deze stad?

Betrouwbaarheid

Archeologie van de antieke oudheid komt vooral in het nieuws wanneer er spectaculaire vondsten worden gedaan. In relatie tot de Bijbel zijn dat dan vooral vondsten die gepresenteerd kunnen worden als bewijs dat een bepaalde gebeurtenis uit de Bijbel heeft plaatsgevonden, als apologetisch instrument voor de betrouwbaarheid van de Bijbel.

Maar verhalen uit de Bijbel zijn zelden zo rechtstreeks vanuit de archeologie te verifiëren. Wat de archeologie wel kan, is een eigen ingang geven tot de context waarin de Bijbelschrijvers en hun beoogde lezers leefden en geloofden. De archeologie vertelt dan een eigen verhaal en kan dimensies belichten die in schriftelijke bronnen juist buiten beschouwing blijven. Een voorbeeld hiervan met betrekking tot het Oude Testament gaf Koert van Bekkum bij zijn inauguratie als hoogleraar aan de Evangelische Theologische Faculteit in Leuven: de overblijfselen van de religie in Tell Balata, het Bijbelse Sichem, verhelderen de Bijbelpassages over die stad. Wat voor verhaal zou nieuw archeologisch onderzoek naar Kolosse kunnen vertellen? Ik beperk me tot een paar voorbeelden.

Contact

Hoe was het contact tussen Kolosse en de omliggende steden? Paulus doet in zijn brief aan de Kolossenzen de groeten aan de gemeente van Laodicea en wil dat zijn brief ook daar gelezen wordt (4:16). Kolosse was een veel oudere stad dan Laodicea, maar in Paulus’ tijd had Laodicea een hogere status binnen de provincie dan Kolosse.

Er zijn aanwijzingen dat dit de verhouding tussen de beide steden moeizaam maakte. Maar was dat ook zo op het niveau van handelaars en ambachtslieden? Analyse van aardewerk dat in bodem van Kolosse gevonden wordt, kan veel duidelijk maken over de handelsstromen in de regio en geeft zo meer context aan Paulus’ suggestie dat de Kolossenzen zijn brief ook naar de broeders en zusters in Laodicea zenden.

Nymfa

Paulus noemt in zijn brief een zekere Nymfa, een vrouw (waarschijnlijk – in andere handschriften wordt een mannelijk voornaamwoord gebruikt) bij wie een gemeente in huis samenkomt. De kans dat het huis van Nymfa bij opgravingen geïdentificeerd kan worden is zeer klein. De jonge christelijke gemeenten hebben over het algemeen weinig materiële sporen nagelaten. Maar opgravingen kunnen wel een idee geven van hoe groot zo’n huis ongeveer zou zijn. En inscripties kunnen ons iets vertellen over de rol van vrouwen in deze stad.

Uit inscripties in andere klein-Aziatische steden blijkt dat vrouwen daar een grotere rol hadden dan elders in de lokale godsdiensten, als publieke weldoeners en zelfs in stadsraden. En dat heeft ook zijn weerslag op joodse en christelijke gemeenschappen: in synagogen blijken vrouwen hier af en toe een leidinggevende rol te bekleden (als archisynagogos ) en in de tweede eeuw ontstaat in deze regio de christelijke stroming van het Montanisme, waarin een aantal profetessen een belangrijke rol spelen.

Rituele wassingen

En wat die synagogen betreft: was er een joodse synagoge in Kolosse? Synagogen zijn archeologisch identificeerbaar door de baden ( mikvaot ) voor de rituele wassingen. In zijn brief aan de Kolossenzen uit Paulus zijn zorgen over mensen die de christenen in Kolosse willen overhalen tot het houden van de sabbat en andere joodse feestdagen. Maar tot nu toe is er geen enkel bewijs voor het bestaan van een joodse gemeenschap in Kolosse. De aanblik van stad zal sowieso gedomineerd zijn geweest door tempels voor Griekse goden (in lokale verschijningsvormen waarin eeuwenoude Anatolische tradities doorwerkten), maar was er hier ook een plek waar de God van Israël aanbeden werd en uit de Schrift werd gelezen, of stond het groepje jonge christenen daarin helemaal alleen?

Allemaal vragen die de relevantie van archeologisch onderzoek aantonen en waar we de komende jaren meer helderheid over kunnen verwachten. U kunt het volgen via het Twitteraccount @ColossaeP.

Arco den Heijer is docent Grieks en Nieuwe Testament aan de Theologische Universiteit Kampen. Hij schrijft dit artikel als lid van de gezamenlijke onderzoeksgroep BEST (Biblical Exegesis and Systematic Theology) van de Theologische Universiteiten in Apeldoorn en Kampen