De moderniteit is een revolte tegen God

We moeten ons opnieuw richten op de Grote Traditie van klassieke oudheid en christendom betoogt rechtsfilosoof Andreas Kinneging in zijn nieuwe boek dat maandag in de boekhandel ligt: De onzichtbare Maat.

Thomas van Aquino’s Summa Theologiae is volgens Kinneging van groot belang: ‘Er is in de geschiedenis van het christelijk denken geen boek van een vergelijkbare kwaliteit en invloed.’

Thomas van Aquino’s Summa Theologiae is volgens Kinneging van groot belang: ‘Er is in de geschiedenis van het christelijk denken geen boek van een vergelijkbare kwaliteit en invloed.’ Foto: Wikimedia

Het zijn steeds hoofdletters die Andreas Kinneging (1962) gebruikt in zijn lijvige nieuwe boek: het gaat hem om de Grote Traditie, die ons richting zou moeten geven. En om de Maat die ons een leefbare orde voorhoudt. Meer dan op eigen wensen en begeertes zou onze aandacht gericht moeten zijn op die Grote Traditie. Waarom? Omdat we anders wegzakken in een moeras van individualisme en zelfbehagen. Dit is, kort gezegd, het hoofdthema van Kinnegings boek. Het vormt één grote kritiek op de verlichting en de romantiek, de grote culturele bewegingen die volgens hem bepalend zijn voor onze tijd. Kinneging: ‘Het hoogste beginsel van beide is het welvaren van het Ik.’ En hij voegt daar aan toe: ‘De Moderniteit is een revolte tegen God, oftewel het Goede, Ware en Schone. Het stelt daarvoor het Ik in de plaats. Het Ik is de nieuwe God.’

Kinneging betoogt dat er een sterke samenhang en verwantschap is tussen Plato, Aristoteles en het christendom

Wie bekend is met het werk en de visie van Kinneging, kijkt niet vreemd op van het bovenstaande. In 2005 publiceerde de Leidse hoogleraar zijn boek Geografie van goed en kwaad , waarin hij het opnam voor deugden als antwoord op hedendaagse barbarij. Zonder een helder moreel kompas, zei hij ook toen al, raakt de mens verloren. Daarbij ging het niet zozeer om morele regeltjes op zichzelf, maar om een algehele zingevende levensoriëntatie, die hij ook toen al relateerde aan gedachtegoed uit de klassieke oudheid en het christendom.

Archeologie van goed en kwaad

De ondertitel van Kinnegings nieuwe boek luidt ‘archeologie van goed en kwaad’. Daarmee staat De onzichtbare Maat expliciet de in lijn van Geografie van goed en kwaad . Zelf noemt Kinneging het nieuwe boek een ‘nadere uitwerking’ van het eerste. ‘Zowel de geograaf als de archeoloog wil de werkelijkheid in kaart brengen’, legt hij uit. ‘Maar waar de eerste ons de verte naderbij brengt, daar graaft de laatste in de diepten. Hij legt de wortels bloot. En hij schept het puin weg dat de oude schatten in de loop van de tijd heeft overwoekerd en aan het zicht onttrokken.’

De schatten die in dit boek worden opgedolven, vormen met elkaar de Grote Traditie

De schatten die in dit boek worden opgedolven, vormen met elkaar de Grote Traditie. Het gaat dan allereerst om Plato, de Griekse wijsgeer, en tweede instantie om Aristoteles. Dat is het klassieke deel van de Grote Traditie. Onmisbaar is hier echter ook het christendom, en dan met name de invloedrijke theologen Augustinus en Thomas van Aquino. De eerste leefde rond het jaar 400, de laatste in de dertiende eeuw. Kinneging betoogt dat er een sterke samenhang en verwantschap is tussen Plato, Aristoteles en het christendom. Dat heeft in de loop van de Westerse geschiedenis geleid tot een omvattende wereld- en mensvisie. Zijn punt luidt: die visie kan ons helpen, vandaag.

Filosoof James K.A. Smith: Christenen vormen voor hun taak in de samenleving is noodzaak

Nadat hij kennis maakte met de kritische visie van Stanley Hauerwas ontdekte hij dat zijn neocalvinistische traditie wel heel optimistisch en naïef was in hun houding naar de cultuur toe. De neocalvinistische traditie wilde met Kuyper en Bavinck juist een maatschappelijke betrokkenheid van christenen stimuleren Hauerwas is van mening dat de kerk een contrastsamenleving moet vormen vanuit het evangelie.

Lezen als een koe

Is het inhoudelijk allemaal ingewikkeld, theologisch en filosofisch, deze omvattende visie? Kinneging zelf waarschuwt zijn lezers: je zult met volharding moeten lezen – ‘lezen als een koe’ – dus steeds herkauwend. Toch is de focus in zijn betoog ook heel concreet. Het begint wel ingewikkeld, met tal van filosofische inzichten, maar het mondt allemaal uit in de praktijk van het dagelijkse leven. Uitvoerig schrijft Kinneging over de chaos die losgeslagen begeerte in ons kan wakker maken, over de nare effecten van hebzucht en over de harmonieuze orde die ontstaat als we bereid zijn om de ander lief te hebben.

Dit laatste is natuurlijk een overdrijving – Kinneging houdt wel van enige retoriek, zacht uitgedrukt

Om zijn lezers te laten proeven hoe mooi en heilzaam die Grote Traditie is, gaat Kinneging uitvoerig in op Plato en Thomas van Aquino. Bij de laatste bespreekt hij diens hoofdwerk, de Summa Theologiae , volgens Kinneging ‘de rijpste vrucht’ van Aquino’s denken. ‘Er is in de geschiedenis van het christelijk denken geen boek van een vergelijkbare kwaliteit en invloed.’ Dit laatste is natuurlijk een overdrijving – Kinneging houdt wel van enige retoriek, zacht uitgedrukt – maar waardevol is het wel dat hij dit grote werk van Aquino serieus neemt, ook als richtingwijzer voor vandaag.

De ziel wordt nooit een museumstuk

De ziel is een fenomeen dat altijd wel iets geheimzinnigs zal houden. Wie de mens is, blijft een raadsel, ondanks de moderne wetenschap. Dat we méér zijn dan ons biologische brein, beseffen we al sinds mensenheugenis, blijkt uit het boek De ziel. Een cultuurgeschiedenis.

In het vele wat Kinneging met onverdroten ijver, ruim zeshonderd pagina’s lang, ter sprake brengt, valt een duidelijke lijn te ontdekken. In die zin is De onzichtbare Maat een helder en inzichtelijk boek. De universele orde die mens en wereld draagt, vat Kinneging graag samen met de klassieke trits: het Ware, het Goede en het Schone. Dat is niet alleen de orde die de Schepper in de werkelijkheid heeft gelegd, het is ook het ideaal waarnaar we moeten streven: ‘Zij bewerken dat wij als mens zijn zoals de mens in optima forma is.’ Wie echter het Goede, Ware en Schone veronachtzaamt, raakt het spoor bijster. ‘Kijken is vergelijken’, schrijft Kinneging ergens – en hij neemt daarbij graag het voortouw in. Vele keren legt hij hier uit hoe dankzij de ommekeer in de Europese geest – verlichting en romantiek – alle vorm van gezag is verdwenen en het ‘ik’ maatgevend is geworden.

Nieuw leven inblazen

Een omvangrijk boek als dit geeft te denken. Kunnen we die oude traditie nieuw leven inblazen, zoals Kinneging graag wil? Is er eigenlijk niet heel veel bewaard, ondanks alles, van het erfgoed van de kerkvaders? En hoe zit het met die bijna volstrekte harmonie tussen het Griekse en christelijke denken die Kinneging postuleert? Daar valt theologie-historisch nog wel wat over op te merken, evenals over zijn gelijkstelling van God met het Goede, Ware en Schone. Maar dat komt niet in mindering op de intellectuele kracht van dit boek, dat niet alleen kritiseert en uitdaagt, maar ook een alternatief aanreikt. Niet verkeerd, om dit alles aandachtig te kauwen en te herkauwen. We zijn per slot van rekening met rede begiftigde dieren, zoals de Aquino zei.

De onzichtbare Maat. Archeologie van goed en kwaad . Andreas Kinneging. Prometheus. 27,50 euro