De uitgaven van de Russisch-Orthodoxe kerk zijn in mist gehuld

De elite in de Russisch-Orthodoxe Kerk verrijkt zich met nieuwe Mercedessen, ruime villa’s en grote prestigeprojecten. Dat gaat ten koste van de lagere geestelijkheid en lokale kerken.

Er is te weinig geld om de vervallen kerk in Polozovo op te knappen.

Er is te weinig geld om de vervallen kerk in Polozovo op te knappen. Foto: William Immink

De Russisch-Orthodoxe Kerk in Polozovo, een gehucht in de regio Perm, is meer een ruïne dan een kerkgebouw. De rode bakstenen zijn zichtbaar door het afgebrokkelde stucwerk. Toch gaan enkele tientallen voornamelijk oudere vrouwen er elke zondag trouw heen. Er is nauwelijks geld om het bouwval, want dat is het, te renoveren. Het verkopen van kaarsen, de collectes en giften van de kerkgangers leveren weing op.

De kerk in Polozovo moet van die inkomsten ook nog eens een deel aan kerkbelasting afstaan aan de regionale eparchie (orthodoxe kerkprovincie of bisdom). In ruil voor die belastingen krijgen de gelovigen in Polozovo maar bar weinig terug.

Miljarden dollars

Het contrast is enorm tussen de kleine kerken, zoals de kerk in Polozovo, en de pronkende kerken in grote steden met prachtige ui-vormige koepels, vergulde altaren, onbetaalbare iconen en fresco’s van bekende schilders.

De elite verrijkt zich, zegt Sergej Tsjapnin, journalist en expert op het gebied van de Russische orthodoxie. Hij is het meest kritisch over patriarch Kirill, de leider van de Russische Kerk: ,,De grootte van zijn persoonlijk fortuin is niet bekend, maar het loopt vrijwel zeker in de miljarden dollars. Dit zijn niet alleen inkomsten uit de commerciële zakenwereld (patriarch Kirill handelt in tabak, olie en auto’s), maar ook giften van parochianen.”

De bovenste laag leeft in luxe, de lagere laag leeft in armoede

De orthodoxe kerk barst van het geld. De Russische overheid doet daar nog een schepje bovenop en subsidieert verschillende projecten. Dat bleek bijvoorbeeld uit de plannen om de stad Sergjev Posad om te bouwen tot een ‘Orthodox Vaticaan’. De Russische krant Vedomosti kopte verontwaardigd het kostenplaatje: zo’n 140 miljard roebel (twee miljard euro). Dat is ruim twee keer zo veel als de jaarlijkse ontwikkelingskosten van Moskou. Het geld komt voornamelijk uit de staatskas: het Moskouse stadsbestuur betaalt 10 procent, en de federale overheid 90 procent.

Luxe

De verrijking van de elite gaat duidelijk ten koste van kleine lokale kerken. En omdat de Russische wet priesters niet ziet als officiële werknemers maar als mensen in de ‘bediening’, zijn ze niet verplicht om belasting te betalen en openheid van zaken te geven. De geldstromen in de orthodoxe kerk zijn zo met mist omgeven.

‘Het is niet nodig om de uitgaven van de Russisch-Orthodoxe Kerk kenbaar te maken, omdat het helemaal duidelijk is dat de kerk haar geld uitgeeft aan benodigdheden van de kerk’, is het officiële standpunt van de kerk. Sergej Tsjapnin is hard met zijn oordeel: ,,Er is geen rapportage over hoe dit geld wordt uitgegeven nadat het patriarchaat het heeft ontvangen, nee. En waar er geen verantwoording is, is er altijd corruptie.”

Geld gaat altijd van beneden naar boven. Voor een priester van een gemiddelde kerk blijft er na de maandelijkse rekeningen, het betalen van het koor en vrijwilligerskosten niet veel meer over. Dat is overal hetzelfde: de bovenste laag leeft in luxe, de lagere laag leeft in armoede.

Enveloppen

De hervormingen van patriarch Kirill helpen ook niet mee. Episcopen (bisschoppen, leiders van de regionale kerkprovincie) die voorheen eens in de vijf jaar naar lokale kerken kwamen om te spreken, moeten dat nu meerdere keren per jaar doen. Zodat ze ‘dichter bij de mensen zouden komen te staan’. Het werkte averechts: de controle van de eparchie op de lokale kerken nam toe en daarmee ook de uitbuiting.

Een bezoek van een episcoop is daarbij een flinke kostenpost, merkt Aleksej Ploezjkov op, journalist bij de Moskovski Komsomolets: ,,Er moet een uitgebreid diner en een koor worden geregeld. En, natuurlijk, de envelop ‘uit dankbaarheid voor de dienst’. In deze envelop kan een som zitten van vijfduizend roebel tot... nou, het is moeilijk te zeggen, maar met een grote kerk kan dat misschien wel honderdduizend roebel (1500 euro) zijn of meer.”

Ploezjkov denkt dat vooral bij de eparchies veel geld zit: ,,Episcopen hebben een beter loon dan priesters, en daar komen dan tientallen envelopjes per jaar bij. Plus, een episcoop controleert de geldstromen van de eparchie, en niemand zal hem om verantwoording vragen (als hij maar op tijd betaalt aan het patriarchaat). Plus, de episcoop ontvangt de opbrengsten van collectes met Kerstmis, Pasen en andere feestdagen, wat per keer enkele honderden duizend roebel, en soms zelfs enkele miljoenen kan zijn, en dat dan vijf keer per jaar.”

De kerk heeft altijd volgens de wil van de leider of de staat gefunctioneerd

De voorzitter van de Raad voor Religieuze Zaken van de Sovjet-Unie in de periode 1984-1989, Konstantin Chartsjov, is ervan overtuigd, en niet zonder reden, dat de Russische kerk altijd volgens de wil van de leider of de staat heeft gefunctioneerd. ,,Dat was zo met de tsaar, onder het Sovjetregime, en zo is het nu nog steeds.” Daarom behartigt de kerk niet de belangen van de gelovige maar van president Vladimir Poetin en zijn kameraden.

Volgens Paul Goble, religieuze specialist in de voormalige Sovjet-Unie, ging het daardoor ook mis in de jaren negentig van de vorige eeuw, toen de kerk begon te groeien na de val van de Sovjet-Unie. De kerk was rot en corrupte bureaucraten zaten op belangrijke functies. De staat heeft altijd haar controle over de kerk gehouden: ,,De kerk begon te groeien, maar had niet de tijd om mensen goed te trainen. Priesters klommen op naar hogere posities, hoewel ze geen kennis hadden van religie.”

In dezelfde tijd begon de kerk zich te mengen in de zakenwereld. Goble: ,,Het zal geen verrassing zijn dat deze zaken corrupt en ondoorzichtig waren. Het had een negatieve invloed op de kerk. Kritiek van eerlijke en betrouwbare priesters betekende ontslag en alleen de corrupte mensen bleven over. De elite werd enorm rijk maar dat is voor het publieke oog verborgen.”

Nieuwe stilte

Hoewel de kerk de afgelopen dertig jaar enorm groeide en er na de val van de Sovjet-Unie sprake is van een heuse ‘renaissance’ of heropleving van de kerk, gaat het volgens Tsjapnin slechter dan ooit met de Russisch-Orthodoxe Kerk: ,,Het is triest dat de ‘kerkrenaissance’ die zo enthousiast begon eigenlijk stikte en veranderde in het tegenovergestelde, in een nieuwe stagnatie. En de hervormingen van patriarch Cyril hebben deze situatie alleen maar verergerd.”

Sergej Tsjapnin noemt het de ‘nieuwe stilte’, net als ten tijde van de Sovjet-Unie: ,,Er klinkt maar één stem, en dat is de stem van patriarch Kirill. Alle anderen zwijgen, om maar niet hun nek uit te steken. Het is de nieuwe stijl. Het laat zien dat er een toenemende hiërarchische dominantie is in het kerkleven. Beter gezegd, een hiërarchie waarbij de patriarch de alleenheerser is.”

Toch ziet Tjsapnin de oplossing. Het kerkleven hoeft niet om geld te draaien: ,,De echte gemeenschap is altijd klein. Gigantische tempels zijn monumenten voor de ambities van de sponsors, niet het huis van de Heer.” Het kan veel makkelijker: ,,Een gemeenschap kan bijvoorbeeld een plek huren op zondag. Dat is niets vreselijks. Mensen zullen in deze periode de priester beter leren kennen en hij zal respect en geloofwaardigheid verdienen. In ieder geval is het belangrijk om geen haast te maken en open te staan voor dialoog.”

Handel

Maar of het daarvan komt, ligt toch echt aan de elite, denkt Tsjapnin: ,,De elite zet graag kerken neer op belangrijke plekken waar sponsoren graag investeren. De kerkelijke autoriteit beschouwt elke tempel als een extra bron van inkomsten, als een plek van handel. Het belang van de gewone gelovige komt op zijn best op de laatste plaats.”

Het is te hopen dat er iets gaat veranderen in de Russische kerk. Wellicht zal meer openheid van zaken (al dan niet anoniem) iets in beweging zetten. Een website zoals Ahilla.ru werd opgezet om corruptie in de kerk tegen te gaan. En het werkt. Mensen doen hun verhaal. Het is de stem van de machteloze en beledigde orthodoxe gelovige. De vraag is of het een daadwerkelijke, broodnodige reformatie teweeg kan brengen in de Russische Kerk.

Nieuws

menu