Dit artikel is vandaag gratis

E.P. Sanders was een wetenschapper die Paulus opnieuw ontdekte en veel invloed heeft gehad op theologen en dominees | In memoriam

De apostel Paulus door Rembrandt van Rijn (1606-1669). Beeld: Wikimedia Commons

Weinig bijbelwetenschappers hebben zo veel invloed gehad als de maandag overleden Amerikaan Ed Parish (E.P.) Sanders. Zijn nieuwe kijk op Paulus en het Jodendom heeft ervoor gezorgd dat veel theologen en dominees nu anders kijken naar de betekenis van Jezus’ sterven en opstaan.

‘Het nieuwe perspectief’. Als je deze woorden laat vallen onder bijbelwetenschappers, dan weten ze direct wat je bedoelt. Het ‘nieuwe perspectief’ is een andere kijk op Paulus’ brieven die teruggaat terug op de Amerikaanse nieuwtestamenticus E.P. Sanders (1937). Maandag 21 november overleed hij. Hij ontwikkelde niet alleen een nieuw perspectief op Paulus, maar ook op Jezus en het Jodendom. Maar weinig moderne bijbelwetenschappers kunnen bogen op de enorme invloed die hij heeft gehad.

Paulus en de Joden van zijn tijd waren het onderwerp van Paul and Palestinian Judaism (1977). Het eerste deel van dit boek geeft een positieve herwaardering van het toenmalige Jodendom. Joden waren volgens Sanders geen mensen die door het houden van de wet hun heil wilden verdienen. Joden leven binnen het verbond, dat God genadig geschonken heeft, dankbaar volgens de richting die Gods wet wijst. Sanders muntte hiervoor het begrip covenantal nomism . Dit kenmerkte volgens hem de levenshouding van de ‘gewone Jood’ in de tijd van Jezus en Paulus.

Leven volgens Gods wil

Zijn nieuwe perspectief op Paulus hangt nauw samen met zijn visie op het Jodendom. Volgens Sanders is de structuur van Paulus’ theologie in wezen die van het covenantal nomism : wie door geloof deelt in Jezus’ dood en opstanding, leeft uit Gods gave van Jezus als verlosser. Binnen die ruimte wil ook Paulus dat zijn gemeenten leven volgens Gods wil, zelfs zuiver en onberispelijk (Filippenzen 1 vers 10). Waarom benadrukt Paulus dan toch zo sterk dat de wet geen verlossing brengt? Omdat, meent Sanders, Paulus gelooft dat alleen Jezus verlossing brengt voor zowel Joden als niet-Joden. De wet kan dus geen heilsmiddel zijn, maar had een andere functie: de macht van de zonde zichtbaar maken.

Zoals Sanders Paulus wil begrijpen tussen de Joden uit zijn tijd, zo ook Jezus. Daarmee stond Sanders aan de wieg van wat wel de Third Quest wordt genoemd, een derde fase van historisch onderzoek naar Jezus. In Sanders’ visie op Jezus speelt de tempelreiniging een belangrijke rol. Dit was volgens Sanders een profetische handeling die symboliseerde dat bij Gods komst de tempel plaats zou moeten maken voor een nieuwe tempel, door God zelf gesticht, een verwachting die we ook in andere Joodse geschriften tegenkomen.

Vervreemdend

Sanders’ beeld van Jezus als apocalyptisch profeet werkt voor mensen vandaag vervreemdend. Hij zag zijn onderzoek dan ook als historisch van aard, een poging het leven van Jezus en Paulus recht te doen in hun eigen tijd. Toch heeft zijn onderzoek ook de systematische theologie een impuls gegeven. Sanders stelt bijvoorbeeld dat voor Paulus het ‘in Christus’ zijn centraal staat en naar aanleiding daarvan geven theologen nu meer aandacht aan hoe wij met Jezus sterven en opstaan in een nieuw leven.

Sanders heeft iets gedaan waar veel wetenschappers alleen van kunnen dromen: hij ontwikkelde een werkelijk nieuw perspectief. Dankzij hem kijken wij, misschien onbewust, anders aan tegen Jezus, Paulus en hun Joodse tijdgenoten.

Nieuws

menu