Lisanne, Eva en Celina van basisschool De Adelaar in Wolvega werken aan de harten die morgen in de kerk hangen.

Eeuwigheidszondag is altijd al emotioneel, maar dit jaar extra

Lisanne, Eva en Celina van basisschool De Adelaar in Wolvega werken aan de harten die morgen in de kerk hangen. Foto: Rens Hooyenga

De laatste zondag van het kerkelijk jaar is altijd al een beladen dienst, met het herdenken van de overledenen van het afgelopen jaar. Dit jaar ligt er een extra sluier over eeuwigheidszondag. „Je moet een arm om iemand heen kunnen slaan.”

Leerlingen van de protestants-christelijke basisscholen De Adelaar en De Wegwijzer in Wolvega hebben afgelopen week rode harten geknutseld met daarop de tekst ‘Houd moed, heb lief’. Vandaag worden ze opgehangen in de Ichtuskerk in Wolvega voor de dienst van morgen, eeuwigheidszondag.

Op de laatste zondag van het kerkelijk jaar worden in veel protestantse kerken traditioneel de overledenen herdacht. Speciale aandacht is er voor de overleden gemeenteleden uit het afgelopen jaar, maar er is gebruikelijk ruimte voor iedereen die een dierbare mist om daarbij stil te staan, bijvoorbeeld door een kaarsje te branden en de namen te noemen.

Het zijn doorgaans indrukwekkende diensten, zowel voor gemeenteleden als voor predikanten. Classis-predikant Wim Beekman: „Eeuwigheidszondag was voor mij persoonlijk, toen ik in een gemeente stond, de meest bijzondere dienst van het jaar. Teer en bewogen.”

Predikanten en kerkenraden zoeken in deze tijden van afstand naar nieuwe vormen voor deze diensten. In principe zijn per dienst dertig kerkgangers welkom, maar dat is lang niet toereikend voor iedere gemeente. In sommige kerken worden morgen daarom twee diensten gehouden, zoals in Franeker.

De mensen kunnen thuis een kaarsje aansteken voor iemand die ze missen

De Protestantse Gemeente Wolvega kiest er voor niet samen te komen in het kerkgebouw, maar het helemaal online te doen. „In het afgelopen jaar zijn 25 mensen overleden in onze gemeente”, vertelt ds. Klaas Jelle Faber. „Als we hen in een dienst zouden gedenken, zou per overledene maar één nabestaande aanwezig kunnen zijn. Dat willen we niet; mensen komen graag samen naar de diensten van eeuwigheidszondag , omdat het zulke emotionele bijeenkomsten zijn. Daarom doen we het online. We noemen de namen van de 25 overleden gemeenteleden, en we branden in de kerk een kaarsje voor hen.”

In de Protestantse Gemeente Wolvega zijn drie personen overleden aan corona. Het pastoraal team heeft momenteel extra contact met de nabestaanden van hen die het afgelopen jaar overleden zijn: „Het was een heel raar jaar, vooral ook qua uitvaarten. In het begin mochten maar maximaal dertig mensen aanwezig zijn, dat was inclusief de medewerkers. In die periode overleed een jonge vrouw. Ik zei tegen de familie dat ik alleen zou komen naar de uitvaart, zonder ouderling of diaken. Daar waren ze heel blij mee, omdat ze dan een extra persoon konden uitnodigen. Het was voor iedereen een heel moeilijke periode.”

Commentaar: Juist nu is het een bijzondere zondag

Maar dit jaar lijkt het woord 'voleinding' niet op zijn plaats, omdat we in een periode leven die als uitzonderlijk wordt beleefd: het coronavirus heeft het sociale, culturele, sportieve en ook kerkelijke leven voor velen op een laag pitje gezet en er tegelijk bij velen diep ingehakt op medisch, psychisch en/of economisch gebied.

In de dienst van morgen worden mensen herdacht die vanaf vorig jaar november zijn overleden. „Ik spreek nu nabestaanden die zeggen dankbaar te zij n dat hun geliefde in januari is overleden, zodat ze nog wel een gewone uitvaart konden hebben.”

Normaliter mogen gemeenteleden op de laatste zondag van het kerkelijk jaar ook zelf een kaarsje aansteken voor de personen die zij missen. „Dat kan nu niet. Mensen kunnen wel de namen doorgeven voor wie ze een kaarsje zouden willen aansteken. Die naam wordt dan getoond in de livestream van de dienst.”

Een arm om iemand heen slaan

In de Protestantse Gemeente Makkum zijn afgelopen jaar vijftien mensen overleden. Die worden morgen herdacht in een dienst in Kerkelijk Centrum Het Anker in Makkum. „Omdat er dertig mensen aanwezig kunnen zijn, kunnen we per overledene twee nabestaanden uitnodigen. Dat is belangrijk; je moet een arm om iemand heen kunnen slaan”, aldus ds. Anneke Cluistra.

„Het zijn altijd beladen diensten. Er zijn veel meer mensen die iemand hebben verloren, het is heel jammer dat we die mensen niet kunnen ontvangen in de kerk. Maar de viering wordt live uitgezonden en ik ben me er heel bewust van dat de kerkdienst zich niet alleen in de kerkzaal afspeelt. Ik bid aan het begin van de dienst er bijvoorbeeld voor dat de heilige Geest ook de huiskamers thuis vult. En ik wil de mensen thuis ook echt betrekken, zo zal ik ze vragen thuis een kaarsje aan te steken voor iemand die ze missen.”

In de kerk zelf staat morgen een Biedemeierbloemstuk, gemaakt door de bloemschikcommissie in Makkum. „Ik kende dat niet, maar het is heel mooi: in het centrale deel staat een grote kaars, voor iedereen die niet genoemd wordt. Daar omheen staan vijftien kleinere bloemstukjes met een gedachteniskaars er in, voor de vijftien overleden gemeenteleden. In de dienst noemen we hun namen, de ouderling van dienst steekt de kaarsjes dan aan. Na afloop mogen de nabestaanden dat meenemen.”

Vier besloten diensten

Een grote gemeente als Heerenveen heeft een andere oplossing gezocht om bij alle overledenen stil te kunnen staan: vandaag zijn vier besloten diensten, speciaal voor families van de overledenen. „De diensten op de laatste zondag van het kerkelijk jaar zijn altijd grootse vieringen, waarbij heel veel mensen aanwezig zijn”, vertelt ds. Pieterjan de Buck van de Protestantse Gemeente Heerenveen. „Dat gaat nu natuurlijk niet. Om toch iedereen te kunnen gedenken, houden we op zaterdag twee vieringen in de Sionskerk en twee in Trinitas. Die zijn alleen voor de nabestaanden. In Trinitas zitten we dan in een u-vorm, met in het midden een tafel met gedachtenissteentjes er op, dat zijn witte stenen met de naam en de geboorte- en overlijdensdatum van de overledene. Op zondag is er in beide kerkgebouwen een viering voor dertig gemeenteleden, daarin worden de namen van de in totaal zeventig overledenen genoemd.”

De Buck vindt het onbevredigend dat het op deze manier moet. „Juist in deze coronatijd hebben we minder kans elkaar te benaderen. Het is allemaal veel rafeliger: we hebben minder contact met de families en de nabestaanden. De nabijheid die je anders voelt, is er nu ook minder.”

Eigenlijk wilde de protestantse gemeente een bijeenkomst houden voor alle inwoners van Heerenveen: een lichtjesregen. De kerk zou daarbij samenwerken met niet-kerkelijke organisaties om met zoveel mogelijk Feansters de overledenen van het afgelopen jaar te gedenken. „Dat plan hadden we vorig jaar al opgevat, maar dat gaat nu natuurlijk niet. Zaterdagavond is wel de Skoattertsjerke open, zodat mensen daar een kaarsje kunnen branden.”