Engelen zijn de hemelse uitzendkrachten van God. 'Ze verschuilen zich misschien wel achter heel gewone mensen.'

Engelen, zijn we die niet een beetje vergeten? Rob van Houwelingen vreest van wel: ,,We hebben een te smal beeld gekregen van de werkelijkheid, en staan zelf minder open voor deze hemelboden.” Zijn boek, dat al snel herdrukt moest worden, heet Hemelse reisbegeleiding.

Foto:

Foto: Shutterstock

Wie verlangt er niet naar? De verschijning van een engel, als een vriendelijke, hemelse bemoediging - dat zou toch prachtig zijn. Maar je hoeft niet alleen aan stralende, gevleugelde gestalten te denken, vindt Rob van Houwelingen.

,,Engelen zijn geesten die dienstbaar zijn, als boodschappers van God. Zij verschuilen zich misschien wel achter heel gewone mensen. Of ze maken gebruik van hoe mensen optreden en iets voor een ander betekenen. We zeggen dat sommige mensen ‘engelengeduld’ hebben. Of we geven iemand als compliment: ‘Je bent een engel.’ Wanneer we iets engelachtigs ontdekken in medemensen, dan weerspiegelt dat mogelijk hemelse invloed op de mensenwereld.”

Te smalle opvatting

Van Houwelingen, die hoogleraar Nieuwe Testament is aan de Theologische Universiteit Kampen, publiceerde recent het boek Hemelse reisbegeleiding . Het gaat hem daarin om wat de Bijbel - met name het Nieuwe Testament - vertelt over engelen. Maar tegelijk gaat het over onze bevreemding: dat het lastig blijft om je de engelen concreet voor te stellen. Van Houwelingen: ,,Engelen behoren tot een werkelijkheid die we vandaag moeilijk in beeld krijgen. We hebben een te smalle opvatting over wat ‘echt’ mag heten, of juist ‘zweverig’ is. Daar zouden we eens kritisch naar moeten kijken, dat geldt ook voor mijzelf. Van nature ben ik geen zweverig type, eerder een realist. Maar Gods werkelijkheid omvat hemel én aarde. Voor mijzelf is de hemelse wereld veel dichterbij gekomen nu ik me door het schrijven van dit boek intensief met engelen heb beziggehouden.”

Hoewel hijzelf geen, of nog geen, engelervaring heeft gehad, sprak Van Houwelingen met diverse mensen die daar wél over kunnen vertellen. ,,Bijvoorbeeld met een man die naar eigen zeggen heel exact was ingesteld en gewend was logisch te redeneren. Toch had hij bij het uitgaan van de kerk twee engelen gezien: aan weerszijden van het gangpad. Ze zeiden niets, maar knikten hem vriendelijk toe. Deze man zag dat als een uitdrukking van Gods zegen.”

Nu zijn boek is verschenen en lezers ermee aan de slag zijn gegaan, merkt Van Houwelingen hoezeer dit thema mensen raakt. ,,Ik heb al veel reacties gekregen. Iemand vertelde dat zij een moeilijke jeugd heeft gehad en op een avond, toen zij in bed lag, een engel haar kamer zag binnenkomen die op een stoel ging zitten. Zij was dus nog een tiener, en schrok heel erg. De engel zei: ‘Alles komt goed, meisje.’ Daar straalde voor haar besef zoveel liefde van af dat het haar diep raakte. Zelf werd ze atheïstisch opgevoed en had geen notie van het bestaan van engelen. Pas veel later kwam zij tot geloof en kon zij deze verschijning plaatsen.”

Schilderijen

De twaalf hoofdstukken van Hemelse reisbegeleiding , dat met zo’n honderd pagina’s een bescheiden omvang heeft, kun je lezen als een reeks Bijbelstudies. Maar er komen ook tal van thema’s naar voren die gerelateerd zijn aan het Bijbels getuigenis over engelen.

Zo is Van Houwelingen onder de indruk van het werk van schilder Marc Chagall (1887-1985), op wiens doeken engelen soms prominent aanwezig zijn, zoals geldt voor The Jacob’s Dream . Daarop is een hemels licht te zien, schrijft Van Houwelingen, dat ‘afstraalt op Gods engelen als vertegenwoordigers van zijn aanwezigheid’. In de kleurenkatern midden in het boek is dit kunstwerk van Chagall te vinden, evenals schilderijen van kunstenares Hanneke van Noort, speciaal vervaardigd voor deze boekuitgave.

Geestelijke wezens

Hoe interessant de verwante thema’s ook zijn, centraal staat wat de Bijbel te zien geeft als het over engelen gaat. Daarbij zijn twee passages uit de Hebreeënbrief heel treffend, vindt Van Houwelingen. Zoals uit het eerste hoofdstuk, waarin te lezen valt: ‘Zijn zij niet allen dienende geesten, uitgezonden om hen bij te staan die deel zullen krijgen aan de redding?’

Kenmerkend is de notie van ‘dienst’, legt hij uit: ,,Ondanks onderlinge verschillen zijn engelen in dit opzicht gelijk: zij zijn geestelijke wezens, in dienst van God. Voor hun dienstwerk gebruikt het Grieks twee verschillende termen, die wij herkennen in de woorden liturgie en diaconie. Dat zij om zo te zeggen ‘liturgische geesten’ zijn, betekent dat ze een functie bekleden in de hemelse viering, net zoals de Israëlitische priesters vroeger dienstdeden in het heiligdom. Iets daarvan kom je tegen in het laatste bijbelboek, Openbaring, dat ons een doorkijkje geeft in de hemelse regionen, dus in de werkelijkheid waarin de verhoogde Christus is binnengegaan. Er zijn daar ontelbaar veel engelen rondom de troon, die dag en nacht de lof zingen van God en het Lam, oftewel de Vader en de Zoon.”

Hemelse uitzendkrachten

Maar naast liturgie is er ook diaconie, en dat komt dichter bij de praktijk van ons leven. ,,Engelen staan in Gods dienst, maar als professionele diakenen worden ze ook ingezet ten behoeve van de gelovigen. Ze laten zich uitzenden onder de mensen, om Gods kinderen op aarde bij te staan. Je zou hen hemelse uitzendkrachten kunnen noemen.”

In het laatste hoofdstuk van de brief aan de Hebreeën staat: ‘En houd de gastvrijheid in ere, want hierdoor hebben sommigen zonder het te weten engelen ontvangen.’ Ook dit is een sleuteltekst, vindt Van Houwelingen. ,,Je kunt engelen ontmoeten in de gedaante van medemensen, dus zonder het te weten. Denk maar aan de geschiedenis van Abraham, die drie gasten in zijn tent ontving, die achteraf uit de hemel blijken te komen. Zijn neef Lot beschermde vreemdelingen door ze in zijn huis te halen, in Sodom: ook engelen. Bij de opstanding van Jezus worden de engelen bij het lege graf aangeduid als ‘mannen in witte kleren’.”

Van alle varianten van het christendom - van Pinkstergeloof tot oosters-orthodox - lijkt het protestantisme het zakelijkst. Het gaat om het Woord van God, om de Bijbelse boodschap van de preek, niet om wat je voelt, ruikt of ziet. Als dit klopt, zouden engelen nog het vreemdst zijn voor juist de protestantse tak van het wereldchristendom.

Maar Van Houwelingen vindt deze stelling veel te algemeen. ,,Het was Maarten Luther, de grote reformator, die wilde dat ouders hun kleine kinderen zouden vertellen dat ze door engelen worden beschermd. De componist Johann Sebastian Bach, ook een protestant, maakte prachtige cantates voor Michaëlsdag. En de gereformeerde voorvader Abraham Kuyper schreef een vuistdik boek getiteld De engelen Gods . Dat we ons het bovennatuurlijke moeilijk kunnen voorstellen, is geen typisch kenmerk van het protestantisme. Het is eerder ingegeven door de Verlichting. Net zoals men tegenwoordig de wonderen uit de Bijbel en de lichamelijke opstanding van Jezus Christus ongeloofwaardig vindt, zijn de engelen op afstand gezet. Maar zoals ik al zei, als engelen niet meer passen in óns denkraam, is dat denkraam misschien te krap geworden.”

De aartsengelen

In de Rooms-Katholieke Kerk is vanouds meer aandacht geweest voor engelen. De namen van de aartsengelen Michaël, Gabriël en Rafaël zijn er bekender dan in protestantse kring. Ook wordt bij ziekte wel gebeden tot de aartsengel Rafaël, wiens naam betekent ‘God geneest’.

Van Houwelingen nam in zijn boek een bestaand liturgisch gebed op, gericht aan Rafaël. Enkele zinnen hieruit: ‘Glorieuze aartsengel Rafaël, gij grote prins van de hemelse heerscharen, aanvaard genadig ons gebed. U wordt ‘Gods medicijn’ genoemd, arts van geestelijke en lichamelijke ziekten, veilige begeleider van reizigers, toevlucht en bescherming van hen die in gevaar verkeren, effectieve en krachtige bevrijder van de mens, van boze geesten, zie ons genadig aan!’

Van Houwelingen is geen voorstander van het bidden tot engelen: dat gebeurt in de Bijbel ook niet. Maar het besef dat engelen mensen bijstaan, ook in ziekte, spreekt hem sterk aan. ,,Als we bedenken dat engelen Gods aanwezigheid en bijstand concreet maken op onze levensreis, ook bij ziekte, geeft dat een enorme bemoediging. Dat drukt die gebedstekst uit, en daarmee voel ik wel verwantschap.”

,,Je kunt je afvragen waarom protestanten eigenlijk geen engelenzondag hebben, in het liturgisch jaar. In de Rooms-Katholieke Kerk wordt jaarlijks, in september, het feest van de drie heilige aartsengelen Michaël, Gabriël en Rafaël gevierd. De Katechismus van de Katholieke Kerk verklaart het bestaan van engelen tot een geloofswaarheid, op grond van het getuigenis van de Schrift en de eenstemmigheid van de kerkelijke traditie. De kerk geniet ‘de mysterieuze en machtige hulp van de engelen’, aldus deze catechismus.”

Een voorbeeld voor protestanten, vindt Van Houwelingen. ,,We moeten de engelen niet opsluiten in de Bijbelse tijd. Ze zijn ook vandaag de dag actief. Engelen brengen de hemel dichterbij en daarmee komt ook God dichterbij.”

Rob van Houwelingen, Hemelse reisbegeleiding. Sporen van engelen in het Nieuwe Testament , Kok Boekencentrum, € 12,99