Dit artikel is vandaag gratis

Fryslân telde de meeste hervormde evangelisatieverenigingen, blijkt uit onderzoek van Teije Osinga uit Franeker. 'Dat komt trochdat dêr faak frijsinnige predikanten fan de Grinzer Rjochting stienen'

Teije T. Osinga. Foto: Sjaak Verboom

Fryslân kende verhoudingsgewijs de meeste evangelisatieverenigingen van Nederland, blijkt uit onderzoek van emeritus-predikant Teije T. Osinga uit Franeker. ,,Doe’t myn âlden fan Heech nei Boazum ta ferhuzen, krige ús heit út de herfoarme gemeente fan Heech wei noch wol it boadskip mei dat er yn syn nij wenplak nei de evangelisaasje ta moast.”

Toen Teije T. Osinga (70) ruim 25 jaar geleden predikant werd in de hervormde gemeenten van Garyp en Oudega, wezen enkele leden uit die laatste gemeente hem op de evangelisatievereniging die nog altijd bestond in het dorp. ,,De feriening wie net mear aktyf, mar de nije predikant moast wol efkes ferteld wurde dat sy fan ‘it lokaaltsje’ wienen.”

Het was voor Osinga een hernieuwde kennismaking met het verschijnsel evangelisatieverenigingen naast de Nederlandse Hervormde Kerk. Hij kende het uit familieverhalen: de ouders van zijn vrouw gingen in de jaren na de Tweede Wereldoorlog op zondagochtenden niet naar de gevestigde kerk, maar naar de evangelisatiegemeenschap in Easterlittens. En ook zijn eigen ouders waren een tijd lid van ‘het lokaaltje’ in Boazum.

,,Ik bin berne yn Heech, dêr’t myn âlden lid wienen fan de herfoarme gemeente. Mar doe’t wy nei Boazum ta ferhuzen, krige ús heit út de gemeente fan Heech wei noch wol it boadskip mei dat er yn syn nij wenplak nei de evangelisaasje ta moast, omdat de tsjerke dêr nei harren smaak te modern en frijsinnich wie.”

Dat is precies waarom de meeste evangelisatieverenigingen zijn opgericht, blijkt uit onderzoek van Osinga - hij promoveerde onlangs op zijn dissertatie Hervormde evangelisatieverenigingen in Nederland 1855-1951 . ,,Der wienen yn dy perioade 244 evangelisaasjeferienings aktyf yn Nederlân, dy’t mei klam yn har statuten opnaam hawwe dat sy wol in bân hienen mei de Nederlânske Herfoarme Tsjerke, mar as feriening derbûten stiene. Sa’n 87 persint dêrfan is oprjochte omdat sy de pleatslike tsjerke net ortodoks genôch fûnen. Se woenen net brekke mei de tsjerke, mar fia har ferienings besykje it ortodokse lûd mear klinke te litten.”

Grondwetswijziging

Daarmee passen de verenigingen in het sociale, maatschappelijke en theologische klimaat van Nederland in de tweede helft van de negentiende eeuw. Na de grondwetswijziging van 1848, waarin de vrijheid van godsdienst, onderwijs en vereniging werden vastgelegd, werd in 1855 de Wet op de Vereniging en Vergadering ingevoerd, waarmee onbelemmerd verenigingen konden worden opgericht.

De overwegend orthodoxe evangelisatieverenigingen richtten zich hoofdzakelijk tegen de vrijzinnige predikanten van de moderne richting, en in Noord-Nederland ook tegen de Groninger Richting, die het in die tijd op steeds meer plekken te zeggen kregen in de Nederlandse Hervormde Kerk.

Om zicht te krijgen op de verenigingen bladerde Osinga in het Frysk Histoarysk en Letterkundich Sintrum Tresoar bijna honderd jaargangen van de Nederlandse Staatscourant door. ,,Alle ferienings dy’t yn Nederlân oprjochte binne, waarden troch de Staatscourant bekendmakke. Gelokkich krige ik op in stuit troch dat dy kranten in ynhâldsopjefte hawwe, sadat ik net alle siden fan alle kranten besjen hoegde; as der nije ferienings oprjochte wienen, dan stie dat foaryn oankundige.”

Bij de bekendmakingen in de Staatscourant werden ook meteen de oprichtingsstatuten gepubliceerd. Die vormden de belangrijkste bron voor het onderzoek van Osinga. ,,Der wie hast neat bekend oer de evangelisaasjeferienings. It wie in lakune yn de tsjerkeskiednis; yn wurken fan tsjerkehistoarisy lykas Herman Selderhuis of Fred van Lieburg komst it ûnderwerp hast net tsjin. Troch alle statuten te lêzen ha ik sicht krigen op wêrom’t dizze ferienings ûntstien binne en wat sy yn de praktyk berikke woenen.“

Drie voorwaardes

Osinga is daarbij streng geweest in de afbakening van zijn onderwerp. De te onderzoeken verenigingen moesten aan drie voorwaarden voldoen: het woord ‘evangelisatie’ moet in de verenigingsnaam staan, er moeten statuten opgesteld zijn en uit die statuten moet blijken dat de vereniging de band met de Nederlandse Hervormde Kerk wilde bewaren.

,,Sa kaam ik lang om let op 244 pleatslike ferienings. Bygelyks de feriening dêr’t de âlden fan myn frou yn Easterlittens lid fan wienen is ôffallen, omdat yn de ferieningsnamme it wurd evangelisaasje ûntbruts: dy hjitte de Vereeniging ter bevordering van de geestelijke belangen der Ned. Herv. Gemeente.”

Friese verenigingen

Friese voorbeelden voeren de boventoon in het onderzoek van Osinga. ,,Ik hie my earder al wol dwaande holden mei lokale Fryske ferienings. En yn it begjin fan dit ûndersyk rjochte ik my dêr benammen ek op, mar myn promoater Hans-Martin Kirn, heechlearaar oan de Protestantske Teologyske Universiteit, fûn dat te beheind. Hy woe dat ik it ûndersyk útwreide nei hiel Nederlân. Efterôf wie dat ek wol goed, omdat der yn de tsjerkeskiednis sa min belangstelling wie foar dy ferienings. No leit der in goeie basis foar ferfolchûndersyk.”

Maar zijn persoonlijke interesse in de Friese geschiedenis is niet de enige verklaring voor de vele Friese voorbeelden. In de noordelijke provincies zijn simpelweg veel verenigingen opgericht, en in Fryslân verhoudingsgewijs de allermeeste: in de classis Heerenveen bijvoorbeeld en in plaatsen als Tzummarum, St.-Jacobiparochie en Kollum. ,,Dat komt trochdat dêr faak frijsinnige predikanten fan de Moderne of Grinzer Rjochting stienen, dêr’t de ferienings har tsjin kearden. Yn de Súdwesthoek komst se hast net tsjin, omdat dy omkriten hiel konfesjoneel rjochte wie.”

Hij noemt zijn geboorteplaats Heeg als voorbeeld. ,,Dat wie fanâlds in ortodoks bolwurk. Alle sneinen kamen der minsken út oare doarpen nei ta om de preek te hearren. Mar dat woenen de minsken thús, yn har eigen doarp, fansels ek; wolst net altyd in ein rinne moatte om in predikant te hearren dy’t dy oansprekt. Sa ûntstienen oeral ferienings.”

Een orthodoxe predikant was dan vaak betrokken als adviseur. De verenigingen bleven betrokken op de Nederlandse Hervormde Kerk, omdat ze juist in die kerk het orthodoxe geluid weer wilden laten klinken. Ze hadden niet de ambitie om een eigen kerk op te richten. Orthodoxe predikanten kwamen dan zo nu en dan preken, op andere zondagen ging vaak de eigen evangelist voor.

Eresaluut

Osinga waardeert de keuzes die de leden van de verenigingen maakten. ,,Myn proefskrift meist sjen as earbetoan oan dy minsken. Sy leauden earne yn en stiene derfoar.” Daarvoor moesten ze ook offers brengen. Door lid van de kerk te blijven, betaalden ze bijvoorbeeld dubbel: aan de evangelisatie en aan hervormde gemeente, waar ze nooit kwamen. Maar het lidmaatschap hielden ze aan, vooral vanwege het kerkelijk stemrecht, waarmee ze hoopten bij kerkelijke verkiezingen hun gemeente te kunnen ombuigen van modern naar orthodox.

,,Ik ha de yndruk dat de tsjerke in hiel soad oan dy minsken te tankjen hat, ek noch yn de twadde helte fan tweintichste iuw, doe’t de ferienings stadichoan opgienen yn de Nederlânske Herfoarme Tsjerke. Ik seach it bygelyks yn Aldegea: de minsken dy’t dêr oan ‘e ein fan de foarige iuw noch it meast aktyf meiholpen as frijwilliger kamen meastentiids út de feriening wei.”

Osinga onderscheidt grofweg drie soorten verenigingen: minderheidsevangelisaties, waarbij een orthodoxe minderheid in een overwegend vrijzinnige gemeente een eigen vereniging oprichtte, gemeentelijke evangelisaties, waarbij de hervormde gemeente zelf een evangelisatiepost oprichtte, en afstandsevangelisaties, waarbij het verenigingsgebouw een aantal kilometers buiten het dorp of stad lag.

Ruw heidevolk

,,Tink bygelyks oan De Houtigehage, op de heidefjilden bûten De Rottefalle. De minsken dy’t dêr wennen waarden sjoen as ‘heidefolk’: rûge lju dêr’tst neat mei te krijen hawwe moast. Mar in predikant woe, oan it begjin fan de tweintichste iuw, dy minsken helpe. Sjochst dat filantropy en evangelisaasje dêr hân yn hân giene: mei Gods Wurd as wapen woenen sy dêr de ferienige legers fan knipende earmoede, geastlike ûnkunde en seedlike ferwyldering bestride.”

Het is een van de weinige voorbeelden waarbij Osinga duidelijk zicht heeft op de leden en het effect van de evangelisatie. Door zich in zijn onderzoek vooral te richten op de statuten, heeft hij nauwelijks beeld van wie er lid waren van de plaatselijke verenigingen. ,,Ut need moast it sa; it wie al in hiele put, ik koe de leden net mear ûndersykje. Mar ik soe dat noch graach dwaan foar in ferfolchûndersyk. Allinnich moat myn frou dat noch efkes net hearre; sy fynt dat ik der no wol genôch tiid ynstutsen ha.”