Groene theologie: leven in verbondenheid met plant en dier

Duurzaamheid, milieu en klimaat – het zijn thema’s die ook de kerken raken. Zonnepanelen op kerkdaken zijn geen uitzondering meer. Maar er is meer nodig, vindt Trees van Montfoort: een nieuw geloofsbesef.

Van Montfoort laat scherp zien hoe in de theologie steeds de focus is gelegd bij de mens. De schepping is vaak irrelevant of functioneert slechts als achtergrond.

Van Montfoort laat scherp zien hoe in de theologie steeds de focus is gelegd bij de mens. De schepping is vaak irrelevant of functioneert slechts als achtergrond. Foto: FD

Het boek dat Trees van Montfoort onlangs publiceerde, Groene theologie , is niet het eerste boek over milieu en theologie. Toch mag gerust gesteld worden dat de verschijning ervan een mijlpaal is. Het boek biedt niet alleen een kritische samenvatting van het denken over theologie, geloof en duurzaamheid, maar het is zeker ook een inspiratiebron voor de toekomst. Dit is het boek waarop iedereen in en rond de kerken die ‘groen’ denkt, heeft gewacht.

Waarom zoveel lof voor een boek over welbekende thema’s? Uiteraard vanwege de inhoud, die iets weg heeft van een standaardwerk. Van Montfoort, theologe en communicatie-expert, zet in haar boek de problematiek van klimaat, milieu en duurzaamheid in een breed theologisch kader. Daarbij vat ze tal van visies samen, analyseert ze ontwikkelingen, schenkt ze aandacht aan specifieke publicaties en laat ze uitgebreid zien hoe de Bijbel spreekt over mens en wereld, natuur en schepping, dier en planten.

Dit alles doet ze in een heldere, informatieve stijl, waarbij ze steeds ook eigen accenten legt. Het boek mondt uit in een eigen visie, die gaandeweg ‘gewonnen’ wordt door te luisteren naar vele stemmen. De drammerigheid die mensen uit de groene hoek soms kenmerkt, is hier afwezig. Dat geeft een aangename sfeer aan het boek, waarbij een besef van urgentie uiteraard niet ontbreekt.

De drammerigheid die mensen uit de groene hoek soms kenmerkt, is hier afwezig

Als er iets is dat Van Montfoort duidelijk wil maken, is het wel de totale verbondenheid waarin je als mens leeft: met de natuur en de mensen om je heen. Alles bestaat in een web van relaties: ‘Zonder besef van verbondenheid en dus van compassie – meelijden – begrijp ik niets van de wereld, ben ik vervreemd van de aarde, weet ik niet waar mijn voedsel vandaan komt en wie ik zelf ben.’

Maar mét dat besef van verbondenheid komt er ook iets van hoop in het spel, hoewel Van Montfoort zeker geen geruststellend messiaans perspectief aanreikt. Niettemin: ‘Vanuit het vieren van die verbondenheid is het mogelijk gigantische problemen als de opwarming van de aarde en het massale sterven van dieren en planten onder ogen te zien, zonder wanhopig te worden.’

Wereldbeelden

Je treft in dit boek nogal wat verwijzingen aan naar ‘onderliggende’ wereldbeelden die ons doen en laten bepalen. Meestal zijn we ons daar niet van bewust, maar Van Montfoort wijst er nadrukkelijk op hoe bepalend die zijn.

Zoals de markteconomie een systeem is van geld en goederen ‘waarin bepaalde overtuigingen werken’, zo is ook het christelijk geloofsbesef doordrenkt van vooronderstellingen. Er zijn denkers over duurzaamheid die het christendom scherpe verwijten maken als het gaat om de klimaatcrisis. Die zou het gevolg zijn van de mens die zich als ‘kroon van de schepping’ tegenóver de natuur opstelt en meent als een ‘heerser’ te mogen optreden. Voor je het weet, mondt dit uit in de overtuiging dat de mens de natuur aan zich mag onderwerpen en benutten voor eigen voordeel.

Vandaag valt boek Groene Theologie geschreven door Trees van Montfoort op de mat. @UitgSkandalon Zin om te gaan lezen. Zal dit boek duurzaam leven in NL een binnenkant bezorgen? @groenekerken

— Ecksplorer (@talent4duurzaam) March 14, 2019

Maar kritiek op het christendom valt Van Montfoort niet zomaar bij. Ze spreekt hier met twee woorden. Enerzijds moeten we erkennen dat kernen van het christendom geleid hebben tot overmatig gebruik van natuurlijke hulpbronnen, om maar iets te noemen. En deze zelfkritiek is niet zoetsappig. Anderzijds is er vanuit het christendom juist ook steeds kritiek geweest op misbruik en uitbuiting van de natuurlijke werkelijkheid.

Feit is verder dat het christendom niet de enige cultuurfactor is. Ook in de westerse filosofie (het ‘ik’ tegenover de wereld) en de markteconomie (zoveel mogelijk consumptie) zijn belangrijke factoren die hebben geleid tot de westerse levenshouding die heeft geresulteerd in de klimaatcrisis.

Goddelijk heil

Vanuit de Bijbel valt er een belangrijk ‘tegenverhaal’ te vertellen, zo laat Van Monfoort zien in het omvangrijkste hoofdstuk Het andere wereldbeeld van de Bijbel. Veel meer dan je zou denken, wordt in de Bijbel de mens geplaatst in zijn natuurlijke verwantschap met de natuur. Mens en dier zijn voorwerp van goddelijke heil. De voortdurende scheppende werkzaamheid van God raakt niet alleen de mens, maar ook plant en dier.

Scherp laat Van Montfoort zien hoe in de theologie steeds de focus is gelegd bij de mens. De schepping is vaak irrelevant of functioneert slechts als achtergrond. Van iemand als Karl Barth wisten we wel dat hij de natuur met argwaan bekeek, dat had ook een achtergrond in de politieke context van zijn tijd. Maar ook in bijvoorbeeld de liedteksten van een vooruitstrevende theoloog als Huub Oosterhuis komt de natuur er bekaaid van af. Het liberale geloofsklimaat blijkt zeker niet groener dan de orthodoxie.

Scherp laat Van Montfoort zien hoe in de theologie steeds de focus is gelegd bij de mens

Groene theologie is zo krachtig omdat Van Montfoort met een zelfbewustheid theologie wil beoefenen, in de overtuiging dat vanuit geloof en traditie een zinvolle ‘kennis’ naar voren komt die heilzaam is voor vandaag. Ecologische theologie is voor haar geen ‘subdiscipline’, maar ‘de herontdekking van de reikwijdte van theologie’.

Groene theologie . Trees van Montfoort. Skandalon. 27,50 euro

Nieuws

menu