Hein Stufkens: Ontmoeten vraagt werkelijke vrije aandacht

De zomermaanden zijn een bijzondere tijd. Een periode om te ontspannen, nieuwe dingen te ontdekken, vrij te zijn. Hein Stufkens staat stil bij woorden die met deze tijd te maken hebben. Vandaag deel 3: Ontmoeten.

De Zwitserse Manisha Berger (27) wandelt sinds september 2020 door Europa. Ze ontmoet zo veel nieuwe mensen.

De Zwitserse Manisha Berger (27) wandelt sinds september 2020 door Europa. Ze ontmoet zo veel nieuwe mensen. Foto: AFP

Een Griekse mythe vertelt dat een reiziger op weg naar Athene moest passeren langs het huis van een wrede rover, die Procrustes (‘de uitrekker’) werd genoemd. Deze man had twee bedden. Het ene was kort, het andere lang. Als je in zijn handen viel legde hij je, naargelang je lengte, op één van die twee bedden. Wie klein van gestalte was, werd op het grote bed gelegd en uitgerekt tot hij erin paste. Als je groot was belandde je op het kleine bed en werd je bijgesneden tot de juiste maat. In beide gevallen werd het je dood. Daarna beroofde hij je van al je bezittingen.

Reizigers zijn altijd al een gewilde prooi geweest. Maar laat je niet door angst weerhouden van het avontuur. Onderweg, ook in je vakantie, gewoon een beetje oppassen. ‘Vertrouw op Allah, maar bindt wel je kameel vast’, zeggen de moslims

Geen respect

Zo’n Procrustesbed, wie kent het niet? Het is het bed waarop we de ander bijsnijden of uitrekken tot hij aan de door ons gewenste maat voldoet. Het is het bed van het moeten, van de dwang, van de aanpassing. Het is het bed waarop geen respect is voor het unieke en eigene van ieder mens.

Ieder van ons heeft wel eens op dat bed gelegen. Tijdens onze opvoeding bijvoorbeeld, toen we moesten voldoen aan de eisen van onze ouders. Op school, toen we door leraren met hun maat gemeten werden. In de kerk, toen we niet mochten afwijken van de ware leer of de daar heersende morele normen. Of op het werk, waar het Procrustesbed klaarstaat bij evaluatiegesprekken en beoordelingen. Zelfs in onze intieme relaties, in een gezin, of in relaties met vrienden en collega’s leggen we elkaar regelmatig op dat Procrustesbed. Het frame ervan bestaat uit onze eisen, onze verwachtingen, onze oordelen en onze angst voor dat wat afwijkt van onze norm.

Zonder schaamte of vrees

Misschien dat vakantie ons de gelegenheid biedt om eens even onze eigen aangepastheid en onze oordelen achter ons te laten. Om nieuwsgierig te worden naar wat de ander ons laat zien. Om de mensen met wie we reizen of de mensen die we onderweg tegenkomen écht te ontmoeten. Dat woord zegt het al: ont-moeten. Het is het tegenovergestelde van al dat ‘moeten’.

Ik las eens bij een van mijn favoriete schrijvers, Theodore Roszak, deze prachtige tekst over wat ontmoeten eigenlijk is:

‘We ontmoeten elkaar als vreemden, ieder een geheim met zich meedragend. Ik kan je niet zeggen wie je bent; ik leer je misschien nooit helemaal kennen. Maar ik vertrouw erop dat je een persoon bent krachtens jezelf, vervuld van een schoonheid en waarde die de rijkste hulpbronnen van de wereld zijn. Dus doe ik je deze belofte: Ik zal je geen identiteiten opleggen, maar je uitnodigen jezelf te worden zonder schaamte of vrees. Ik zal je recht verdedigen om een authentieke roeping te vinden. Voor zolang als jouw speurtocht duurt, heb je mijn loyaliteit.’

Vrije aandacht

Ontmoeten vraagt werkelijke vrije aandacht. En die schiet er in de drukte van ons dagelijks leven nogal eens bij in.

Wie aandacht heeft ziet en ontziet. Hij laat de ander zijn, zonder oordeel, ook als die ander een andere taal spreekt, een andere huidskleur heeft of uit een andere cultuur komt dan de onze. Hij geeft de ander de kans zich te manifesteren zoals die is, zonder te voldoen aan eisen of verwachtingen.

Aandachtig aanwezig zijn is het beste dat wij elkaar kunnen geven. Als we werkelijk aandachtig aanwezig zijn ontmoeten we elkaar niet in een of andere rol, maar op het niveau van diepe verbondenheid in dezelfde stroom van leven. In onze zielen trilt de snaar van de gedeelde vreugde of van de stille eerbied voor het mysterie van het lijden waar we ook allemaal deel aan hebben. Dan gebeurt wat de bekende Amsterdamse studentenpastor pater Jan van Kilsdonk (1917-2008) eens zo formuleerde: Met het licht van jouw ogen, zegen mij!

Hein Stufkens (1947) is schrijver/dichter, filosoof en leraar