Filosoof Hein Stufkens: onze ziel kan van 'fun' niet leven

De zomermaanden zijn een bijzondere tijd. Een periode om te ontspannen, nieuwe dingen te ontdekken, vrij te zijn. Hein Stufkens staat stil bij woorden die met deze tijd te maken hebben. Vandaag deel 5: genieten.

Badgasten bij het strand van Renesse.

Badgasten bij het strand van Renesse. Foto: ANP

Zomer en vakantie, dat klinkt naar genieten. Maar de ervaring leert dat bij verwachtingen de teleurstelling al is ingebouwd. Het regent de hele tijd of het is te heet. De kinderen zijn uit hun doen. Sluimerende onvrede in een relatie komt tot uitbarsting. Kortom er is veel dat de pret kan bederven.

Zelfs als alles naar verwachting verloopt komt er toch weer een eind aan het genieten. Voor je het weet is hij weer voorbij, die mooie zomer. Bestaat er misschien een vorm van genieten die niet zo kortstondig is en niet afhankelijk van onvoorspelbare omstandigheden en gebeurtenissen in ons leven?

Weinig vreugdevol

De samenleving, de media en de commercie (denk aan funshopping) houden ons voor dat het hebben van fun, misschien het best te vertalen als ‘lol’, het meest nastrevenswaardige doel in het leven is. Maar onze ziel kan van fun niet leven.

Ik zie het aan de toeristen hier in het kustdorpje waar ik woon, dat de laatste jaren is opgepimpt tot een luxe vakantieoord. Hoe weinig vreugdevol zitten ze op hun dure balkons, hoe lusteloos sjokken ze achter elkaar aan langs de terrassen en de winkeltjes, hoe ontevreden zitten ze in hun kuilen aan het strand. Werkelijk genieten heeft met fun niets gemeen.

Er schuilt een grote waarheid in dit boeddhistisch gezegde: Joy is not in things, it is in us . Ook de westerse mystiek had er nog weet van dat de vreugde niet in de dingen buiten onszelf te vinden is. ‘Wil je genieten, ga dan vooral niet proberen te genieten’, zei in de zestiende eeuw Johannes van het Kruis. ‘Blijf thuis!’ krijgen we het laatste jaar voortdurend te horen. Prima advies. Beter nog: ‘Kom thuis!’. Kom thuis in jezelf.

In verbinding met de Bron

Wanneer ga ik me ongelukkig voelen? Als ik me afgesneden voel van mijn wezenlijke zelf, als ik niet in verbinding ben met de Bron. Dan trek ik me terug met mijn angsten, mijn negatieve gedachten en sombere gevoelens, en durf ook niet naar buiten te komen met de verlangens en creatieve impulsen van mijn hart. In plaats van echt te genieten ga ik genoegen nemen met allerlei surrogaten om de pijn van mijn onvervuldheid te verzachten. Maar: Joy is not in things, it is in us !

Wat is dan wél dat echte genieten, die ware vreugde? De Engels-Amerikaanse theoloog/filosoof Alan Watts gebruikte om dat te verduidelijken het beeld van de gouden bloem, die in de religieuze kunst symbool staat voor vervulling. Die gouden bloem, zegt hij, bevindt zich niet aan het eind van de rit. Je leeft erin, hier en nu.

De toekomst ebt weg

De uitwaaierende kring van bloemblaadjes is het melkwegstelsel waarin we leven en het hele universum dat rondom ons uitwaaiert. We zijn deel van die grote kosmische dans, waarin we met hart en ziel kunnen opgaan als we beseffen dat het doel van het leven niet gelegen is in de toekomst: de volgende vakantie, je pensioen, het hiernamaals. Dan zal je er naar blijven zoeken en het nooit vinden.

De toekomst ebt weg, zoals ook het verleden wegebt. Je wordt ouder, maar de gedroomde toekomst breekt nooit aan. Je dacht dat er iets zou komen, dat er aan het eind van de rit iets groots zou zijn, de gouden beloning. En al die tijd bevond je je midden in die gouden beloning....

Jezus zegt dat we moeten worden als een kind. Een kind is altijd hier en nu en gaat spontaan op in het spel van het leven. Wie als een kind is geworden, doorbreekt de codes van de volwassenen, hun gehechtheid aan zorgen en verdriet, hun obsessie met verleden en toekomst. Hij behoort niet langer tot hen die de Duitse dichter Rilke ‘de steeds vermoeiden’ noemde. Als we het kind in onszelf weer de ruimte geven zal het ons er voortdurend aan herinneren dat de vreugde niet ergens anders is dan waar je nu bent, en niet in de dingen ligt maar in jezelf.

Hein Stufkens (1947) is schrijver/dichter, filosoof en leraar