Het is een rijkdom te leven met Bijbelverhalen

Twintig jaar geleden moest je je er bijna voor schamen als je met een citaat uit de Bijbel aan kwam, maar dat is veranderd merkt schrijfster en filosofe Désanne van Brederode. Ze werkte mee aan de bundel De Bijbel in Nederland.

Désanne van Brederode: ,,Als je tegengesproken wordt, laat dan blijken dat je niet op alle vragen een antwoord hoeft te hebben om toch blij te zijn dat je Bijbelverhalen meedraagt in je leven.”

Désanne van Brederode: ,,Als je tegengesproken wordt, laat dan blijken dat je niet op alle vragen een antwoord hoeft te hebben om toch blij te zijn dat je Bijbelverhalen meedraagt in je leven.” Foto: Marloes van Doorn

Ik ben weleens aangezien voor de een of andere tuthola als ik zei dat ik de Bijbel graag las”, vertelt Van Brederode. ,,Maar het taboe op de Bijbel is weg. Er is veel interesse voor de kracht van verhalen. Storytelling is in. Mensen ontdekken dat je de Bijbel ook kunt lezen als literatuur of als je kunst beter wilt begrijpen. Jongeren lezen de Bijbelverhalen onbevangener dan de oudere generatie, die z’n hoofd vaak stootte tegen de kerk.”

Veel mensen zien Bijbelverhalen als verzinsels en menen dat God een projectie is van gelovigen. Van Brederode kent dit bezwaar maar al te goed. ,,Van de bekende theoloog Harry Kuitert die afgelopen voorjaar overleed is de uitspraak: alles wat we over Boven zeggen, komt van beneden. Maar dan denk ik: waar komt dat menselijke talent om van beneden over Boven te spreken dan toch vandaan? Misschien wel van Boven! Dan is alleen verbeelding toereikend om tot dat mysterie, die ervaring van iets hogers, te naderen. En daarmee wordt het een kip-of-ei-kwestie: wat was er eerst, Boven of beneden?”

De gedachte dat de Bijbel ‘slechts’ een verzinsel is, getuigt van minachting voor verbeelding, zegt Van Brederode: ,,Verbeeldingskracht doet ons onder moeilijke omstandigheden vasthouden aan hoop of geloof. Bovendien, wat verzonnen is, raakt soms meer aan de werkelijkheid dan wat wij als werkelijkheid beschouwen. Voor mij maakt het daarom niet uit of Jezus echt op water heeft gelopen of niet. Hij was een mens, door en door vertrouwd met de elementen en met zijn Vader. En dan kan het gebeuren dat wij waarnemen dat hij over water loopt, of dat hij dat werkelijk heeft gekund. Hoe zo’n wonder werkt, doet er in mijn beleving niet toe: ik zie het voor me en voel ik een diepe achting voor Jezus.”

Voor de bundel De Bijbel in Nederland van het Nederlands Bijbelgenootschap (NBG) schreef ze het essay Lezen moet je blijven leren , waarin ze er voor pleit de Bijbel te blijven lezen als een eeuwenoude verzameling literaire verhalen die betekenis hebben voor onze tijd.

Literaire betekenis

Hoewel de Bijbel voor christenen het geloofsboek is en blijft, vindt Van Brederode dat ook die literaire betekenis benadrukt zou moeten worden door het Nederlands Bijbelgenootschap. ,,Laat zien dat het een rijkdom en een zegen is te leven met de Bijbelverhalen. Neem nu het kerstverhaal, het enige Bijbelverhaal dat iedereen nog kent. Het is in onze cultuur op drift veel belangrijker dan we denken. Een baby, noodgedwongen geboren in een stal, blijkt groot nieuws. En niet de elite maar de allereenvoudigste mensen, de herders, horen het als eerste. Het keert alles om wat wij normaal vinden. Als we dat verhaal schrappen, geven we onze menselijkheid op.”

Als onze kennis geen verbinding heeft met ons hart, lijden we aan wat ik spiritueel materialisme noem

Als het gaat om de spanning tussen de Bijbel en wat wij voor waar en werkelijk houden, wijst Van Brederode ook op Paulus, die Jezus nooit fysiek heeft ontmoet. ,,Als een iemand bewijst dat ervaringen van Boven bestaan, is het Paulus. Hij had een bloedhekel aan de volgelingen van Jezus. Maar uitgerekend hij werd zó geraakt en geïnspireerd door wat hem overkwam onderweg naar Damascus dat hij misschien wel meer van Christus heeft gezien dan Petrus of Johannes.”

Deze en andere verhalen uit de Bijbel kunnen we volgens Van Brederode vrijmoedig ter sprake brengen, zonder in de verdediging te schieten. ,,Laat zien waar je enthousiast of ontroerd over bent. Moraliseren over de Bijbel is geen goed idee. Na alle misbruikschandalen weten de mensen heel goed dat ook wie zich christen noemt, zich soms kapot moet schamen. Doe ook niet alsof Bijbellezers moreel superieur zijn aan andere mensen. En als je tegengesproken wordt, laat dan gerust blijken dat je niet op alle vragen over de Bijbelverhalen een antwoord hoeft te hebben om toch blij te zijn dat je die verhalen meedraagt in je leven.”

Verbeelding

Van Brederode wordt zelf enthousiast over het boek Openbaring – hoewel dat toch in haar ogen een en al verbeelding is. ,,De beelden van het Nieuwe Jeruzalem zijn zó mooi dat ze me ontroeren. De straten zijn van doorzichtig goud, staat er. Ik heb me vaak afgevraagd hoe dat er toch uitziet… Dat alleen al is prachtig, maar ik vraag me ook af waarom dat zo verteld wordt. Zou dat zijn omdat je dan misschien met je voeten kunt kijken door de hele wereld heen? Zoiets lijkt me geweldig.”

Ook het hooglied van de liefde in 1 Korinthe 13 grijpt haar aan. ,,Dat is voor mij de spil waar het in de Bijbel om draait. Dit hoofdstuk ontmaskert de hoogmoed die verborgen ligt onder de overwaardering van kennis en van het verstand in onze cultuur. ‘Kennis zal verloren gaan – want ons kennen schiet tekort’ staat daar. Als onze kennis geen verbinding heeft met ons hart, lijden we aan wat ik spiritueel materialisme noem.”

Van Brederode realiseert zich dat lang niet iedereen de Bijbelverhalen op dezelfde manier leest. ,,Het lijkt me bedreigend, afschuwelijk zelfs, als iedereen het daarover eens zou moeten zijn. Ik geniet van de verschillen tussen mij en jou. We kunnen een verhaal oprecht heel verschillend beleven en geen van beide gelijk krijgen. Dat zie ik als een oefening om te aanvaarden dat een andere visie evengoed bestaansrecht heeft. Het stemmetje in mijn achterhoofd dat zegt: ‘maar ik zie dat toch beter dan jij’, moet tot zwijgen komen. We zijn immers verschillende mensen, ieder met een andere roeping en een andere bestemming. Jezus had niet voor niks twaalf verschillende leerlingen. En het Nieuwe Jeruzalem heeft twaalf poorten, elk van een ander soort edelgesteente. Ik lees daarin dat er dus vele ingangen naar die ene stad zijn, alle met hun eigen karakter.”

Hervertellingen

In De Bijbel in Nederland schrijft Van Brederode dat in discussies vaak gezegd wordt: laat die ellendige Bijbel er toch buiten. Dan helpt het als er goede hervertellingen van de Bijbelverhalen zijn. Het maakt daarbij wel uit wat de intentie is van de schrijver van de hervertelling, zegt Van Brederode. ,,Wil hij moraliseren of evangeliseren? Of is hij vooral nieuwsgierig, bijvoorbeeld naar wat er omging in Jakob toen die worstelde met een Engel? Een goede hervertelling laat wat mij betreft zien dat de Bijbel ook uit psychologisch oogpunt een rijk boek is.”

Een goede hervertelling laat wat mij betreft zien dat de Bijbel ook uit psychologisch oogpunt een rijk boek is

,,Neem de gelijkenis van de verloren zoon, die Jezus vertelde. Jezus sprak trouwens altijd in parabels, dus als iemand verzinsels nodig had om de waarheid te vertellen, was hij het! Dat was niet omdat de mensen te dom waren om het te begrijpen, maar omdat mensen zich dan beter met zo’n verhaal kunnen verbinden.

Wie zoals ik die gelijkenis al heel lang kent, kan er soms ineens een andere betekenis in ontdekken. Ik had me altijd geconcentreerd op die vader – dat was God – totdat ik in een crisis kwam. Toen kon ik me goed identificeren met die oudste zoon die thuis was gebleven. Ik kon me zijn jaloezie invoelen. Nog later kwam er een fase waarin ik dacht: die verloren zoon kan ik ook zien als Jezus zelf, waarbij de oudste zoon staat voor de vrome mensen om hem heen die keurig de religieuze regels volgden. Jezus spaarde de erfenis van zijn Vader niet voor later, maar ging gul het leven in. Hij verspilde daarmee ogenschijnlijk de liefde van zijn Vader, maar vertrouwde erop dat zodra hij terugging, het goed zou komen. Zo werd deze gelijkenis voor mij een beeld van twee vormen van religiositeit. De waarheid heeft vele facetten.”

Op 9 maart houden het NBG en de Protestantse Kerk in Nederland een symposium rond het boek De Bijbel in Nederland.

Nieuws

menu